پژوهش در نظام‌های آموزشی
مجله علمی

کاربست استدلال ابداعی در پژوهش‌های علوم رفتاری: یک مرور نظام‌مند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سحر سادات طاهری تفتی 1
کیوان صالحی 2

1 دانشجوی‏ دکتری ‏روان‏شناسی‏ تربیتی،‏دانشکده ‏روان‏شناسی‏ و‏علوم ‏تربیتی، ‏دانشگاه ‏تهران،‏ تهران،‏ ایران.

2 دانشیار، دانشکده روان‏شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22034/jiera.2026.564256.3419
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه، واکاوی کاربردها و تدوین راهنمای عملی رویکرد استدلال ابداعی در پژوهش‏های علوم رفتاری انجام شد. این رویکرد با ارائه چهارچوبی نوآورانه، امکان درک ژرف‏تر و تبیین معنادار مسائل پیچیده و چندبُعدی علوم رفتاری را فراهم می‏سازد.
روش: این پژوهش در قالب یک مرور نظام‏مند اسنادی و با رعایت چهارچوب پریزما (نسخه ۲۰۲۰) انجام شد. جستجوی نظام‏مند منابع در پایگاه‏های اطلاعاتی ScienceDirect, Scopus, Google Scholar با استفاده از یک مجموعه کلیدواژۀ جامع انجام پذیرفت و به شناسایی اولیه ۱۵۲۶ مدرک منجر شد. فرایند غربالگری چهارمرحله‏ای با بازبینی مستقل توسط دو پژوهشگر انجام شد که در نهایت ۶۲ مقاله واجد شرایط انتخاب و بررسی شدند.
یافته ‏ها: تحلیل داده‏ها به شناسایی و طبقه‏بندی کاربردهای استدلال ابداعی در شش بُعد اصلیِ شناختی، روش‏شناختی، عملی، فلسفی، نقادانه و بین‏رشته‏ای‏نوظهور منجر شد. این رویکرد در پژوهش‏های کیفی، کمّی و آمیخته از کارایی بالایی برخوردار است. نقاط قوت کلیدی آن شامل ظرفیت نظریه‏پردازی خلاقانه، تحلیل عمیق پدیده‏ها و انعطاف‏پذیری روش‏شناختی است. با این حال، ذهنیت‏گرایی در تفسیر یافته‏ها از جمله چالش‏های عمده این روش به شمار می‏رود.
نتیجه‏ گیری: بر اساس یافته های پژوهش می‏توان گفت که تلفیق استدلال ابداعی با فناوری‏های تحلیلی نوین، گامی اساسی در پیشبرد روش‏شناسی پژوهش‏های علوم رفتاری محسوب می‏شود. این پیوند، نه‏تنها با ارائه چهارچوبی یکپارچه، افق‏های جدیدی برای کاوش مسائل پیچیده رفتاری می‏گشاید، بلکه محدودیت‏های ذاتی رویکردهای صرفاً کمّی یا کیفی در مواجهه با پرسش‏های مبهم و چندبُعدی را نیز به میزان قابل‏توجهی کاهش می‏دهد.

کلیدواژه‌ها

استدلال ابداعی
تحلیل چندبعدی
روش‌شناسی پژوهش
نظریه‌پردازی خلاقانه
تحلیل عمیق پدیده‌ها
موضوعات
توکلی‏یرکی، ر.، عارفی، م.، جعفری، ا.، و خادمی‏کله‏لو، م. (۱۴۰۴). هم‏آفرینی برنامه‏ریزی درسی در آموزش‏عالی ایران: تحلیلی بر تجارب دانشجویان. پژوهش در نظام‏های آموزشی، ۱۹(۶۸)، ۱۰۵-۸۹. https://www.jiera.ir/article_229082.html
غیاثی ندوشن، سعید. (۱۴۰۲). زیست‏بوم آموزش و یادگیری الکترونیکی در دانشگاه: خوانشی از تجارب زیسته اساتید و دانشجویان. پژوهش در نظام‏های آموزشی، ۱۸(۶۷)، ۸۷–۱۰۸. https://www.jiera.ir/article_229082.html
 
Alvesson, M., & Kärreman, D. (2011). Qualitative research and theory development: Mystery as method. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781446287950
Alinejad, D. (2018). Digital ethnography: Principles and practice. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315673974
Behfar, K., & Okhuysen, G. A. (2018). Perspective—Discovery within validation logic: Deliberately surfacing, complementing, and substituting abductive reasoning in hypothetico-deductive inquiry. Organization Science, 29(2), 323–340. https://doi.org/10.1287/orsc.2017.1175
Bryman, A. (2016). Social research methods (5th ed.). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/he/9780199689453.001.0001
Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
Birt, L., Scott, S., Cavers, D., Campbell, C., & Walter, F. (2016). Member checking: A tool to enhance trustworthiness or merely a nod to validation? Qualitative Health Research, 26(13), 1802–1811. https://doi.org/10.1177/1049732316654870
Cronin, B. (2018). Phenomenology of human understanding. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-91716-1
Cresswell, J. (2013). Qualitative inquiry & research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.1075/z.184.91cre
Creswell, J. W., & Clark, V. L. P. (2007). Designing and conducting mixed methods research. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781483385281
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2016). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781071802779
Clarke, A. E. (2005). Situational analysis: Grounded theory after the postmodern turn. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781412985833
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781849208531
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (Eds.). (2011). The SAGE handbook of qualitative research (4th ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781483349429
Denzin, N. K. (2017). The research act: A theoretical introduction to sociological methods. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315134543
Earl Rinehart, K. (2021). Abductive analysis in qualitative inquiry. Qualitative Inquiry, 27(2), 303–311. https://doi.org/10.1177/1077800420935912
Eisenhardt, K. M., Graebner, M. E., & Sonenshein, S. (2016). Grand challenges and inductive methods: Rigor without rigor mortis. Academy of Management Journal, 59(4), 1113–1123. https://doi.org/10.5465/amj.2016.4004
Flick, U. (2004). A companion to qualitative research. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781848608191
Flick, U. (2018). Triangulation in data collection. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781526448225
Field, A. (2024). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (6th ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781526434976
Flandin, S., & Gorman, J. C. (2025). Individual Perturbation Training: Insights from Enaction Theory. Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting, 69. https://doi.org/10.1177/15419312231196677
Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (2017). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203793206
Gioia, D. A., Corley, K. G., & Hamilton, A. L. (2013). Seeking qualitative rigor in inductive research: Notes on the Gioia methodology. Organizational Research Methods, 16(1), 15–31. https://doi.org/10.1177/1094428112452151
Gehman, J., Glaser, V. L., Eisenhardt, K. M., Gioia, D., Langley, A., & Corley, K. G. (2018). Finding theory–method fit: A comparison of three qualitative approaches to theory building. Journal of Management Inquiry, 27(3), 284–300. https://doi.org/10.1177/1056492617706029
Gómez-Jorge, F., Bermejo-Olivas, S., Díaz-Garrido, E., & Soriano-Pinar, I. (2025). Success in entrepreneurship: The impact of self-esteem and entrepreneurial orientation. International Entrepreneurship and Management Journal, 21(1), 1–43. https://doi.org/10.1007/s11365-023-00896-9
Haig, B. D. (2018). An abductive theory of scientific method. In B. D. Haig, Method matters in psychology: Essays in applied philosophy of science (pp. 35–64). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-97343-2_3
Haig, B. D. (2005). An abductive theory of scientific method. Psychological Methods, 10(4), 371–388. https://doi.org/10.1037/1082-989x.10.4.371
Haig, B. D. (2014). Investigating the psychological world: Scientific method in the behavioral sciences. MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/9780262027366.001.0001
Jaruwachirathanakul, B., & Fink, D. (2005). Internet banking adoption strategies for a developing country: The case of Thailand. Internet Research, 15(3), 295–311. https://doi.org/10.1108/10662240510602708
Jarrahi, M. H., Askay, D., Eshraghi, A., & Smith, P. (2023). Artificial intelligence and knowledge management: A partnership between human and AI. Business Horizons, 66(1), 87-99.‏ https://doi.org/10.1016/j.bushor.2022.03.002
Krippendorff, K. (2009). The content analysis reader. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781483385281
Kline, P. (2015). Personality (Psychology Revivals): Measurement and theory. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315714750
Klein, H. K., & Myers, M. D. (1999). A set of principles for conducting and evaluating interpretive field studies in information systems. MIS Quarterly, 23(1), 67–93. https://doi.org/10.2307/249410
Langley, A., Smallman, C., Tsoukas, H., & Van de Ven, A. H. (2013). Process studies of change in organization and management: Unveiling temporality, activity, and flow. Academy of Management Journal, 56(1), 1–13. https://doi.org/10.5465/amj.2013.4001
Locke, K., Feldman, M., & Golden-Biddle, K. (2022). Coding practices and iterativity: Beyond templates for analyzing qualitative data. Organizational Research Methods, 25(2), 262–284. https://doi.org/10.1177/1094428120948600
Liberati, A., Altman, D. G., Tetzlaff, J., Mulrow, C., Gøtzsche, P. C., Ioannidis, J. P., Clarke, M.,  Devereaux, P. J., Kleijnen, J., & Moher, D. (2009). The PRISMA statement for reporting systematic reviews and meta-analyses of studies that evaluate healthcare interventions: Explanation and elaboration. BMJ, 339, b2700. https://doi.org/10.1136/bmj.b2700
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1988). Criteria for assessing naturalistic inquiries as reports. American Journal of Evaluation, 9(2), 75–86. https://doi.org/10.1177/109821408800900207
Liang, C., Wang, W., Zhou, T., & Yang, Y. (2022). Visual abductive reasoning. In Proceedings of the IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition (pp. 15565–15575). https://doi.org/10.1109/CVPR52688.2022.01513
Levitt, H. M. (2019). Reporting standards for qualitative research in psychology: What are they, and why do we need them? In reporting qualitative research in psychology: How to meet APA style journal article reporting standards (pp. 3–18). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000152-001
Magnani, L. (2011). Abduction, reason and science: Processes of discovery and explanation. Springer Science & Business Media. https://doi.org/10.1007/978-1-4419-7542-3
Materla, T., Cudney, E. A., & Antony, J. (2019). The application of Kano model in the healthcare industry: A systematic literature review. Total Quality Management & Business Excellence, 30(5-6), 660–681. https://doi.org/10.1080/14783363.2017.1328980
Novak, J. D., & Cañas, A. J. (2008). The theory underlying concept maps and how to construct and use them. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-9038-7_4
Nguyen, H. T., Goebel, R., Toni, F., Stathis, K., & Satoh, K. (2023). How well do SOTA legal reasoning models support abductive reasoning? arXiv preprint arXiv:2304.06912. https://doi.org/10.48550/arXiv.2304.06912
Nguyen‐Trung, K., Saeri, A. K., & Kaufman, S. (2024). Incorporating pragmatism in a behaviour change-led climate adaptation project: A collaborative reflection. Qualitative Research Journal, 24(2), 225–244. https://doi.org/10.1108/qrj-11-2023-0168
Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1609406917733847. https://doi.org/10.1177/1609406917733847
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer , L., Tetzlaff , J. M., Akl , E. A., Brennan , S. E., Chou , R., Glanville,  J., Grimshaw, J. M.,  , Hróbjartsson, A., Lalu, M. M.,  Li, T.,   Loder, E. W.,   Mayo-Wilson,   E., McDonald , S., …  & Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Peirce, C. S. (1960). Collected papers of Charles Sanders Peirce, Vol. 2: Elements of logic. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/harvard.9780674331906
Peirce, C. S. (2014). Charles Sanders Peirce. Springer. https://doi.org/10.2307/j.ctvjsf4fx
Pearl, J., & Mackenzie, D. (2018). The book of why: The new science of cause and effect. Basic Books. https://doi.org/10.2307/j.ctv6hp34j
Reichertz, J. (2004). Abduction, deduction and induction in qualitative research. In U. Flick, E. von Kardorff, & I. Steinke (Eds.), A companion to qualitative research (pp. 159–165). SAGE Publications. https://doi.org/10.1002/9781405165518.wbeosa002
Reichertz, J. (2019). Abduction: The logic of discovery of grounded theory–an updated review. In A. Bryant & K. Charmaz (Eds.), The SAGE handbook of current developments in grounded theory (pp. 259–281). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781526485656.n15
Ragin, C. C. (2014). The comparative method: Moving beyond qualitative and quantitative strategies. University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520957350
Shani, A. B., Coghlan, D., & Alexander, B. N. (2020). Rediscovering abductive reasoning in organization development and change research. The Journal of Applied Behavioral Science, 56(1), 60–72. https://doi.org/10.1177/0021886319892660
Silver, C., & Lewins, A. (2014). Using software in qualitative research: A step-by-step guide (2nd ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781473906907
Saldaña, J. (2021). The coding manual for qualitative researchers (4th ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781529731750
Salvatore, S., & Valsiner, J. (2010). Between the general and the unique: Overcoming the nomothetic versus idiographic opposition. Theory & Psychology, 20(6), 817–833. https://doi.org/10.1177/0959354310381156
Tavory, I., & Timmermans, S. (2014). Abductive analysis: Theorizing qualitative research. University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226180458.001.0001
Timmermans, S., & Tavory, I. (2012). Theory construction in qualitative research: From grounded theory to abductive analysis. Sociological Theory, 30(3), 167–186. https://doi.org/10.1177/0735275112457914
Walton, D. (2014). Abductive reasoning. University of Alabama Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv6hp34j
Vaughan, D. (1996). The challenger launch decision: Risky technology, culture, and deviance at NASA. University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226851761.001.0001
Zhao, W., Chiu, J. T., Hwang, J. D., Brahman, F., Hessel, J., Choudhury, S., Choi, Y.,  Li, X. L., & Suhr, A. (2023). UNcommonsense reasoning: Abductive reasoning about uncommon situations. arXiv preprint arXiv:2311.08469. https://doi.org/10.48550/arXiv.2311.08469
 
پژوهش در نظام‌های آموزشی
دوره 20، شماره 72
فروردین 1405
صفحه 15-29

صفحه اصلی

اعضای هیات تحریریه

ارسال مقاله

تماس با ما