طراحی و اعتباریابی الگوی دانشگاه اخلاق‌مدار برای دانشگاه‌های علوم پزشکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

2 دانشیار گروه علوم تربیتی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

3 استادیار گروه علوم تربیتی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

چکیده
هدف: هدف پژوهش، طراحی و اعتباریابی الگوی دانشگاه اخلاق‌مدار در دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران بود.
روش: این پژوهش کاربردی و ترکیبی بود. در بخش کیفی، داده‌ها با روش نظریۀ داده‌بنیاد (Strauss & Corbin, 1990) از طریق مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با ۲۶ خبرۀ حوزۀ اخلاق حرفه‌ای، مدیریت آموزشی و آموزش عالی جمع‌آوری و در سه مرحله کُدگذاری تحلیل شد. جامعه کیفی شامل مدیران و مسئولان دانشگاه‌های علوم پزشکی زنجان، قزوین، قم، ساوه، اراک و البرز، اعضای هیئت علمی، کارشناسان وزارت بهداشت و متخصصان اخلاق و آموزش پزشکی بود. در بخش کمّی، پرسشنامه ۳۰ مادّه‌ای براساس یافته‌های کیفی تدوین و بین ۳۸۴ نفر از مدیران، معاونان، کارشناسان، اعضای هیئت علمی و پژوهشگران توزیع شد. داده‌ها با SPSS، AMOS و Smart PLS تحلیل شدند.
یافته‌ها: تحلیل عاملی تأییدی مرتبۀ دوم نشان داد شاخص‌های برازش مدل در حد مطلوب هستند؛ نسبت مجذور خی به درجه آزادی ۲/۰۸۱، شاخص ریشه دوم میانگین مربعات باقیمانده ۰۴۰/۰، شاخص برازش تطبیقی ۹۴۸/0، نیکویی برازش ۹۶۲/0 و توکرلویس ۹۵۶/0 بود. عوامل مؤثر شامل سیاست‌ها و ساختارها، آموزش و پژوهش اخلاقی، رهبری اخلاق‌مدار، هوش مصنوعی اخلاقی، فرهنگ و رفتار اخلاقی کنشگران، نظارت، مسئولیت اجتماعی و توسعۀ اخلاقی بودند و ۳۰ ملاک اصلی مانند کُد اخلاقی، کمیتۀ اخلاق، دوره‌های آموزشی و هدایت اخلاقی مدیران شناسایی شد.
نتیجه‌گیری: دانشگاه اخلاق‌مدار پدیده‌ای چندبُعدی و پویاست که تعامل میان سیاست‌گذاری، فرهنگ، آموزش و فناوری اخلاقی را دربرمی‌گیرد و می‌تواند الگویی برای ارتقای سلامت سازمانی و اخلاق حرفه‌ای در آموزش عالی پزشکی کشور فراهم کند

کلیدواژه‌ها

موضوعات

انصاری کهریز، ا.، غلامحسین پورانوری، ث.، و قهرمانی، ج. (1404). شناسایی عوامل مؤثر بر دانشگاه اخلاق‌محور با رویکرد کیفی. رهبری آموزشی کاربردی، 6(1)، 212-222. https://doi.org/10.22098/ael.2025.16420.1514
پورشافعی، ه‍.، و رمضان‍زاده، خ. (1397). بررسی اختلاف وضعیت موجود و مطلوب رعایت اخلاق حرفه ای اساتید از دیدگاه دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی بیرجند. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، 25(ویژه نامه آموزش پزشکی)، 107-114. http://journal.bums.ac.ir/article-1-2460-fa.html
حسینی لرگانی، س. م.، و مجتبی‌زاده، م. (1400). طراحی و اعتباریابی الگوی کیفیت آموزشی برای دانشگاه‌های کشور. مدیریت و برنامه‌ریزی در نظام‌های آموزشی، 14(2)، 221-258. https://doi.org/10.52547/MPES.14.2.221
زاهد بابلان، ع.، کاظمی، س.، و امیدوار، ع. (1404). الگوی عوامل مؤثر بر رعایت اخلاق پژوهش (به عنوان یکی از مؤلفه‌های دانشگاه اخلاق‌گرا). فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی، 21(1)، 42-66. https://doi.org/10.22081/jare.2025.70970.2010
عباس‌پور، ع.، و مجتبی‌زاده، م. (1401). طراحی و اعتباریابی الگوی اعتبارسنجی و تضمین کیفیت نظام آموزش عالی ایران. پژوهش‌های رهبری و مدیریت آموزشی، 6(22)، 13-54. https://doi.org/10.22054/jrlat.2022.60358.1578
فاضلی، ح.، عباس‌پور، ع.، رحیمیان، ح.، و دلاور، ع. (1400). شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های تصمیم‌گیری مدیران آموزشی سازمان آموزش ‌و پرورش. پژوهش در نظام‌های آموزشی، 15(53)، 23-41. https://www.jiera.ir/article_140838.html
قموشی، ز.، و پورکریمی، ج. (۱۴۰۲). تحلیل ساختاری ارتباط اخلاق حرفه‌ای و خودکارامدی شغلی با رضایت شغلی با نقش واسطه‌ای توسعۀ حرفه‌ای اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 49، 3-36. https://ciu.nahad.ir/article_1097_7851ee302051dc1f53a77abd9ac12771.pdf
مجتبی‌زاده، م.، عباس‌پور، ع.، ملکی، ح.، و فراست‌خواه، م. (1397). الگوی اعتبارسنجی و تضمین کیفیت نظام آموزش عالی ایران از دیدگاه خبرگان. فصلنامه پژوهش در نظام‌های آموزشی، 12(42)، 724. https://doi.org/10.22034/jiera.2018.78680
مصلح گرمی، م.، زاهد بابلان، ع.، تقوی قره بلاغ، ح.، و خالق خواه، ع. (1403). کاربرد اخلاق در شکل گیری دانشگاه فضیلت مدار. فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی، 20(1)، 11-39. https://doi.org/10.22081/jare.2024.68768.1900
Abbaspour, A., & Mojtabazadeh, M. (2022). Designing and validating a model for accreditation and quality assurance of Iran’s higher education system. Journal of Leadership and Educational Management Research, 6(22), 13–54. https://doi.org/10.22054/jrlat.2022.60358.1578 (in Persian)
Abreu, J. L., Galindo, P., & Villarreal, A. C. C. (2024). University budget management vs. ethics within the framework of labor rights and promotions in Mexico: An ethical dilemma in management decision-making. Daena: International Journal of Good Conscience, 19(2), 1-27. http://www.spentamexico.org/v19-n2/A8.19(2)1-27.pdf
Ansari-Kahriz, A., Gholamhosein Pouranvari, S., & Ghahremani, J. (2025). Identifying factors influencing an ethics-oriented university: A qualitative approach. Applied Educational Leadership, 6(1), 212–222. https://doi.org/10.22098/ael.2025.16420.1514 (in Persian)
Arita, E., Masamura, Y., & Takehira, R. (2025). A Qualitative Study on Ethics Education at Pharmacy Colleges in Japan Based on a Survey of Ethics Educators. Pharmacy13(2), 45. https://doi.org/10.3390/pharmacy13020045
Blair, G., Coppock, A., & Humphreys, M. (2023). Research design in the social sciences: declaration, diagnosis, and redesign. Princeton University Press. https://press.princeton.edu/books/paperback
Chan, D. K. (2011). In search of an ethical university: a proposed East–West integrative vision. Ethics and Education6(3), 267-278. https://doi.org/10.1080/17449642.2011.632720
Fazeli, H., Abbaspour, A., Rahimian, H., & Delavar, A. (2021). Identifying the dimensions and components of decision-making among educational managers in the Ministry of Education. Research in Educational Systems, 15(53), 23–41. https://www.jiera.ir/article_140838.html (in Persian)
Ghomoshi, Z., & Pourkarimi, J. (2023). Structural analysis of the relationship between professional ethics and occupational self-efficacy with job satisfaction: The mediating role of faculty members’ professional development at the University of Tehran. Farhang dar Daneshgah-e Eslami, 49, 3–36. https://ciu.nahad.ir/article_1097_7851ee302051dc1f53a77abd9ac12771.pdf (in Persian)
Hosseini Largani, S. M., & Mojtabaizadeh, M. (2021). Designing and validating an educational quality model for universities in Iran. Management and Planning in Educational Systems, 14(2), 221–258. https://doi.org/10.52547/MPES.14.2.221 (in Persian)
Kaźmierczak, M., Jastrzębska, E., & Khovrak, I. (2025). University Social Responsibility in Poland: The Review of Codes of Ethics, USR Strategies, and Reports. ENGINEERING MANAGEmENT17(1), 66-79. https://doi.org/10.2478/emj-2025-0006
Kline, R. B. (2023). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford publications. https://books.google.com/books
Mojtabaizadeh, M., Abbaspour, A., Maleki, H., & Farasatkhah, M. (2018). A model for accreditation and quality assurance of Iran’s higher education system from experts’ perspectives. Quarterly Journal of Research in Educational Systems, 12(42), 7–24. https://doi.org/10.22034/jiera.2018.78680 (in Persian)
Moorlock, G., Deans, Z., & Trimble, M. (2025). Assessing ethics and law in medical schools: there is no single best answer. Journal of medical ethics, 51(10), 684–688. https://doi.org/10.1136/jme-2024-110298
Mosleh Garmi, M., Zahed Babolan, A., Taghavi Ghareh Bolagh, H., & Khaleghkhah, A. (2024). The application of ethics in the formation of a virtue-oriented university. Journal of Applied Ethics Studies, 20(1), 11–39. https://doi.org/10.22081/jare.2024.68768.1900 (in Persian)
Okamoto, S., Kataoka, M., Itano, M., & Sawai, T. (2025). AI-based medical ethics education: Examining the potential of large language models as a tool for virtue cultivation. BMC Medical Education, 25, 185. https://doi.org/10.1186/s12909-025-06801-y
Pourshafei, H., & Ramazanzadeh, K. (2018). Examining the gap between the current and desired status of adherence to faculty professional ethics from the perspective of students at Birjand University of Medical Sciences. Scientific Journal of Birjand University of Medical Sciences, 25(Special Issue on Medical Education), 107–114. http://journal.bums.ac.ir/article-1-2460-fa.html (in Persian)
Strauss, A., & Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research. Sage publications. https://library.atu.edu.kz/files/50909.pdf
Teays, W., & Renteln, A. D. (Eds.). (2022). The Ethical University: Transforming Higher Education. Bloomsbury Publishing PLC. https://books.google.com/books/about/The_Ethical_University.html?id=4NCAEAAAQBAJ
UNESCO. (2025). What you need to know about higher education. Retrieved from https://www.unesco.org/en/higher-education/need-know
Waghid, Y. (2023). Cultivating an Ubuntu University of Ethical Engagement in Africa. In The Emergence of the Ethically-Engaged University (pp. 105-118). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-40312-5_6
Zahed Babolan, A., Kazemi, S., & Omidvar, A. (2025). A model of factors influencing compliance with research ethics (as a component of an ethics-oriented university). Journal of Applied Ethics Studies, 21(1), 42–66. https://doi.org/10.22081/jare.2025.70970.2010 (in Persian)