پژوهش در نظام‌های آموزشی
مجله علمی

الگوی یکپارچه شرایط، فرایند و پیامدهای کیفیت آموزشی (مورد مطالعه: دانشگاه‌های علوم پزشکی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عاطفه حیدری 1
نقی کمالی 2
محمد مجتبی زاده 3

1 دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

2 دانشیار گروه علوم تربیتی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

3 استادیار گروه مدیریت آموزشی، دانشگاه فرهنگیان،تهران، ایران.

https://doi.org/10.22034/jiera.2026.577700.3471
چکیده
هدف: هدف پژوهش طراحی الگوی یکپارچه شرایط، فرایندها و پیامدهای کیفیت آموزشی در دانشگاه ‏های علوم پزشکی بود.
روش: پژوهش حاضر، کاربردی، توصیفی و کیفی و مبتنی بر رویکرد نظریه داده ‏بنیاد با الگوی اشتراوس و کوربین (1990) بود. داده ‏ها از طریق مصاحبه ‏های نیمه ‏ساختاریافته با ۲۱ نفر از خبرگان گردآوری شد. نمونه ‏گیری هدفمند و تا اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده ‏ها در سه مرحله کُدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شد. برای اطمینان از اعتبار یافته ‏ها، از معیارهای اعتمادپذیری، انتقال ‏پذیری، تأییدپذیری و قابلیت اطمینان استفاده شد و پایایی کُدگذاری با ضریب کاپای کوهن 808/0 تأیید شد.
یافته ‏ها: یافته ‏ها نشان داد که کیفیت آموزشی پدیده ‏ای چندبُعدی، پویا و سیستمی است که از تعامل مستمر میان شرایط، راهبردها و پیامدها شکل می ‏گیرد. در مجموع، ۹۰ مفهوم اولیه استخراج شد که در قالب ۳۰ مقولۀ عمده و ۱۰ مقولۀ هسته‏ای شامل کیفیت برنامۀ درسی، خدمات آموزشی جامع، مهارت اساتید، ارزیابی آموزشی، یادگیری بالینی، حکمرانی آموزشی، آموزش دیجیتال، ارزیابی درونی، اخلاق و عدالت آموزشی و هوش داده ‏ای آموزشی سازمان ‏دهی گردید. این مقوله ‏ها در قالب الگویی جامع با عنوان «نظام یکپارچه کیفیت آموزشی» بازسازی شدند که پنج بُعد اصلی شرایط علّی، شرایط زمینه ‏ای، شرایط مداخله ‏گر، راهبردهای تعاملی و پیامدها را در بر می ‏گیرد.
نتیجه ‏گیری: تحقق کیفیت آموزشی در دانشگاه ‏های علوم پزشکی مستلزم اتخاذ رویکردی یکپارچه و نظام ‏مند است که هم ‏زمان به ابعاد ساختاری، مدیریتی، فرایندی، ارزشی و پیامدی توجه داشته باشد. الگوی ارائه ‏شده می ‏تواند به ‏عنوان چهارچوبی بومی و مبتنی بر شواهد برای سیاست ‏گذاری، بهبود عملکرد، ارتقای یادگیری بالینی و تقویت پاسخگویی اجتماعی مورداستفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

الگو
دانشگاه علوم پزشکی
روش داده‌بنیاد
کیفیت آموزشی
موضوعات
بازرگان هرندی، ع.، فتح ‏آبادی، ج.، و عین ‏اللهی، بهرام. (1379). رویکرد مناسب ارزیابی درونی برای ارتقای مستمر کیفیت گروه ‏های آموزشی در دانشگاه ‏های علوم پزشکی. روان ‏شناسی و علوم تربیتی، 30(2)، 1–26. https://sid.ir/paper/55672/fa
جهانیان، ا.، عادل، ف.، شعبانی، م.، و گل ‏افشانی، ع. (1399). ارزیابی کیفیت خدمات آموزشی و تسهیلات دانشگاه علوم پزشکی بابل از دیدگاه دانشجویان تحصیلات تکمیلی. مجله آموزش پزشکی، 8(2)، 7–15. http://mededj.ir/article-1-336-fa.html
حسینی لرگانی، س. م.، و مجتبی ‏زاده، م. (1400). طراحی و اعتباریابی الگوی کیفیت آموزشی برای دانشگاه ‏های کشور. مدیریت و برنامه ‏ریزی در نظام ‏های آموزشی، 14(2)، 221-258. https://doi.org/10.52547/MPES.14.2.221
خانپور، س.، شجاعی، ع. ا.، و حسینی درونکلایی، س. ز. (1401). تأثیر مهارت ‏آموزی الکترونیکی در دوره پاندمی کرونا بر ارتقای کیفیت آموزشی دانشجویان دانشگاه ‏های علوم پزشکی کلان منطقه یک. مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی، 22، 98–109. http://ijme.mui.ac.ir/article-1-5407-fa.html
صفا،  ‏پ.، جعفری، ا.، بابایی همتی، ی.، و فلاح چای، م. (1404). تحلیل کیفیت خدمات آموزشی در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی گیلان: یک مطالعه با مدل سروکوال. مجله علوم پزشکی گیلان، 34(2)، 142–157. http://journal.gums.ac.ir/article-1-2775-fa.html
فاضلی، ح.، عباس ‏پور، ع.، رحیمیان، ح.، و دلاور، ع. (1400). شناسایی و اعتباریابی مؤلفه ‏های تصمیم ‏گیری مدیران آموزشی سازمان آموزش ‏وپرورش. پژوهش در نظام ‏های آموزشی، 15(53)، 23–41. https://doi.org/20.1001.1.23831324.1400.15.53.2.6
مجتبی ‏زاده، م.، عباس ‏پور، ع.، ملکی، ح.، و فراستخواه، م. (1397). الگوی اعتبارسنجی و تضمین کیفیت نظام آموزش عالی ایران از دیدگاه خبرگان. پژوهش در نظام ‏های آموزشی، 12(42)، 7–24. https://doi.org/10.22034/jiera.2018.78680
 
Allameh, S. F., Zolfaghari, M., Alizadeh, M., MehrPooya, M., Emadi, N., & Bahramnezhad, F. (2025). Designing a virtual learning framework in medical education: Lessons learned from the COVID-19 pandemic. BMC Medical Education, 25, 1666. https://doi.org/10.1186/s12909-025-08167-7
Arero, G., Amdeslasie, F., & Mwesigwa, C. (2025, June). Evaluating internal accreditation quality in medical education: perspectives of students, faculties, and stakeholders at Adama Hospital Medical College, Adama, Ethiopia, 2024. In Frontiers in Education (Vol. 10, p. 1552865). Frontiers Media SA. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1552865
Ashwin, P. (2025). The definition of educational quality in a quasi-marketised higher education system: Stumbling towards a knowledge crisis. Oxford Review of Education, 51(6), 851–867. https://doi.org/10.1080/03054985.2025.2500943
Baby, A., Kannammal, A., & Keerthy, A. S. (2025). Enhancing educational quality through AI and data science: A study on motivational factors and interventional impact. In driving quality education through AI and data science (pp. 1-24). IGI Global Scientific Publishing. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-8292-9.ch001
Bazargan Herandi, A., Fathabadi, J., & Einollahi, B. (2000). An appropriate internal evaluation approach for continuous improvement of educational group quality in universities of medical sciences. Journal of Psychology and Educational Sciences, 30(2), 1–26. https://sid.ir/paper/55672/fa (in Persian)
Capote Garcia, J. (2025). Features of a good teacher, the key to quality in medical education. https://repositorio.upse.edu.ec/handle/46000/15098
Derouich, M. (2025). Ensuring outcome-based curriculum coherence through systematic CLO-PLO alignment and feedback loops. Discover Education Journal, 4, Article 486. https://doi.org/10.1007/s44217-025-00915-7
Duarte, D. T., Ceratti, M. M., Siqueira, F. P., Liberato, P. A., & de Oliveira, C. A. C. (2025). Assessing the Quality of Examination Questions in Medical Education: A Classical Test and Item Response Theory Approach in a Morphology Course. Creative Education, 16(6), 932-946. https://doi.org/10.5220/0013433800003929 10.4236/ce.2025.166058
Eliasi, K., Davoodi, R., & Zakaryaei, M. (2025). A model for ethical universities in medical sciences universities: A qualitative study. Journal of Medical Education Development, 18(1), 10–22. http://edujournal.zums.ac.ir/article-1-2241-en.html
Fatel, Q. H., Silva, F. G., Avena, K. M., Menezes, R. C., Andrade, B. B., & Quintanilha, L. F. (2025). Shaping Tomorrow's Doctors: The Impact of Socioeconomic and Institutional Factors on Medical Education Quality in Brazil: An Ecological Study. Journal of Medical Education and Curricular Development, 12, 23821205251360521. https://doi.org/10.1177/23821205251360521
Fazeli, H., Abbaspour, A., Rahimian, H., & Delavar, A. (2021). Identifying and validating decision-making components of educational managers in the Ministry of Education. Research in Educational Systems, 15(53), 23–41. https://doi.org/20.1001.1.23831324.1400.15.53.2.6 (in Persian)
Guil Gorostidi, S. C., & Rubio-Arostegui, J. A. (2026). Quality management in higher education from the perspective of institutional isomorphism: A scoping review. Frontiers in Education, 10, Article 1720224. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1720224
Hosseini Largani, S. M., & Mojtabazadeh, M. (2021). Designing and validating an educational quality model for universities in Iran. Management and Planning in Educational Systems, 14(2), 221–258. https://doi.org/10.52547/MPES.14.2.221 (in Persian)
Jahanian, A., Adel, F., Shabani, M., & Golafshani, A. (2020). Evaluation of the quality of educational services and facilities of Babol University of Medical Sciences from the perspective of postgraduate students. Journal of Medical Education, 8(2), 7–15. http://mededj.ir/article-1-336-fa.html (in Persian)
Khanpour, S., Shojaei, A. A., & Hosseini Daroonkalai, S. Z. (2022). The effect of e-learning during the COVID-19 pandemic on improving the educational quality of students in universities of medical sciences in Macro-Region One. Iranian Journal of Medical Education, 22, 98–109. http://ijme.mui.ac.ir/article-1-5407-fa.html (in Persian)
Mahdi, R., Keykha, A., Kaliisa, R., & Darabi, F. (2025). Exploring applications of artificial intelligence in enhancing the quality of medical education: a mixed methods research synthesis. Journal of Medical Education Development, 18(4), 119-139. http://edujournal.zums.ac.ir/article-1-2480-en.html
Martínez-Rojas, E., Martínez-Quezada, A., & Zahn-Muñoz, C. (2026). Quality assurance models in higher education: A systematic review of international approaches, standards, and practices. Management (Montevideo), 4, 351. https://doi.org/10.62486/agma2026351
Mojtabazadeh, M., Abbaspour, A., Maleki, H., & Farasatkhah, M. (2018). An accreditation and quality assurance model for Iran’s higher education system from experts’ viewpoints. Research in Educational Systems, 12(42), 7–24. https://doi.org/10.22034/jiera.2018.78680 (in Persian)
Nara, N. (2025). Impact of accreditation on medical education quality improvement in 82 medical schools in Japan: a descriptive study. Journal of Educational Evaluation for Health Professions, 22. https://doi.org/10.3352/jeehp.2025.22.22
Olave Astorga, J. M., & González-Carrasco, F. (2025). Evaluative Judgment: A Validation Process to Measure Teachers’ Professional Competencies in Learning Assessments. Education Sciences, 15(5), 624. https://doi.org/10.3390/educsci15050624
Saeedi, M., & Panahi, M. (2025). Strategies for enhancing the quality of virtual education: Perspectives of medical sciences faculty and students – a qualitative study. BMC Medical Education, 25(1), 1105. https://doi.org/10.1186/s12909-025-07713-7
Safa, P., Jafari, A., Babaei Hemmati, Y., & Fallah Chay, M. (2025). Analysis of educational service quality at the Faculty of Dentistry of Guilan University of Medical Sciences: A SERVQUAL-based study. Journal of Guilan University of Medical Sciences, 34(2), 142–157.
http://journal.gums.ac.ir/article-1-2775-fa.html (in Persian)
Soltanifar, A., Vatankhah, R., Majidi Talab, S. M., & Khadem-Rezaiyan, M. (2025). The quality of clinical education environment based on the DREEM model in medical universities of Iran from students’ and professors’ perspectives: A systematic review and meta-analysis. Medical Journal of the Islamic Republic of Iran, 39(1), 1207–1212. http://mjiri.iums.ac.ir/article-1-9390-en.html
Strauss, A., & Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research. Sage publications. https://www.amazon.com/Basics-Qualitative-Research-Procedures-Techniques/dp/0803932510
 
پژوهش در نظام‌های آموزشی
دوره 20، شماره 72
فروردین 1405
صفحه 63-78

صفحه اصلی

اعضای هیات تحریریه

ارسال مقاله

تماس با ما