ساخت و اعتباریابی پرسشنامه کرونیسم سازمانی در سازمان‌های آموزشی

زیوری رحمان, محمود; درتاج, فریبا; قنبری, سیروس

doi:10.22034/jiera.2026.572993.3447

ساخت و اعتباریابی پرسشنامه کرونیسم سازمانی در سازمان‌های آموزشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمود زیوری رحمان ¹

فریبا درتاج ²

سیروس قنبری ³

¹ استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه سید جمال الدین اسدآبادی، ایران، همدان.

² استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

³ استاد گروه علوم تربیتی، دانشکُده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.

https://doi.org/10.22034/jiera.2026.572993.3447

چکیده

هدف: کرونیسم سازمانی یکی از مسائل مهم در سازمان‌های دولتی به ویژه سازمان‌های آموزشی است که ارزیابی آن نیازمند ابزارهای معتبر است. پژوهش حاضر با هدف ساخت و اعتباریابی پرسشنامه‌ای برای شناسایی کرونیسم سازمانی در سازمان‌های آموزشی انجام شد.
روش: روش پژوهش ترکیبی با رویکرد اکتشافی متوالی بود. در بخش کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی و از طریق مصاحبه نیمه‌ساختار یافته با 17 نفر از کارکنان آموزش و پرورش استان همدان، داده‌ها جمع‌آوری و تحلیل شد. از نتایج بخش کیفی، یک پرسشنامه 65 سوالی تدوین و پس از بررسی روایی صوری و محتوایی، در بین 545 نفر از کارکنان آموزش و پرورش استان همدان با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای اجرا گردید. ویژگی‌های روانسجی پرسشنامه با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی، تحلیل عاملی تایید، ضریب همبستگی پیرسون و آلفای کرونباخ بررسی شد.
یافته ‏ها: تحلیل‌های روان‌سنجی نشان داد که پرسشنامه با 44 سوال و 5 عامل اصلی شامل «نسبت‌گرایی»، «تخصیص ناعادلانه»، «انتصاب‌های بدون ضابطه»، «حزب‌گرایی»، و «سلسله‌مراتب خویشاوندی» 94/57 درصد از واریانس کل را تبیین می‌کند. نتایج تحلیل عاملی تأییدی نشان داد بار عاملی همه سوالات نهایی بیشتر از 40/0 می‌باشد و شاخص‌های برازش 0.908=CFI، 0.901=TLI، و 0.057=RMSEA بودند که نشان‌دهنده برازش خوب مدل اندازه‌گیری می‌باشد. روایی همگرای پرسشنامه 621/0 و ضریب پایایی آن با روش آلفای کرونباخ 92/0 و ضریب همبستگی بازآزمایی 733/0 به‌دست آمد. نتایج نشان داد که پرسشنامه کرونیسم سازمانی از روایی و پایایی مطلوبی برخوردار است.
نتیجه ‏گیری: پرسشنامه کرونیسم سازمانی، ابزاری جامع، پایا و معتبر برای سنجش کرونیسم سازمانی در محیط‌های آموزشی است.

کلیدواژه‌ها

ساخت

اعتباریابی

پرسشنامه

کرونیسم سازمانی

سازمان‌های آموزشی

موضوعات

سیاستگذاری، برنامه ریزی و مدیریت آموزشی

البرزی، م.، خوشبخت، ف.، و احمدی فری ابادی، ا. (1401). بررسی راهکارهای افزایش احساس تعلق اجتماعی و انگیزه یادگیری دانش آموزان در آموزش مجازی ازدیدگاه معلمان: یک مطالعه کیفی. پژوهش در نظام‌های آموزشی، 16 (58)، 61-74. https://doi.org/10.22034/jiera.2022.167792

سعادت طلب، آ.، فتح اللهی کوچه، ا.، و کریمی تبار، ح. (1399). نقش میانجی عدالت سازمانی در ارتباط بین رهبری تحول‏آفرین و جانشین‏پروری در آموزش عالی. پژوهش در نظام‌های آموزشی، 14 (51)، 119-136. https://doi.org/20.1001.1.23831324.1399.14.51.7.0

گیوکی، ا.، منظری توکلی، ع.، سلاجقه، س.، و شیخی، ا. (1397). طراحی مدل شایسته سالاری در نظام آموزش عالی با توجه به نقش میانجی رهبری خدمت گزار. پژوهش در نظام‌های آموزشی، 12(ویژه‌نامه)، 691-710. http://www.jiera.ir/article_65021.html

موسوی، س. ن.، سپهوند، ر.، و فتحی چگنی، ف. (1401). کرونیسم سازمانی و اهمال ‏کاری: تحلیل اثر بازدارندگی سرمایة اجتماعی در سازمان‌های دولتی. مجله علمی مدیریت سرمایه اجتماعی، 10(1)، 31-45. https://doi.org/10.22059/jscm.2022.334711.2232

مهدی عصری، گ.، صفرزاده، ح.، ربیعی مندجین، م. ر. (1403). عوامل مرتبط با عدالت سازمانی: یک مطالعه فراتحلیل. مطالعات روانشناسی صنعتی و سازمانی، 11(1)، 153-170. https://doi.org/10.22055/jiops.2024.45729.1393

Alborzi, M., Khoshbakht, F., & Ahmadi Fariabadi, A. (2022). Investigating strategies for increasing students' sense of social belonging and learning motivation in virtual education from the teachers' perspective: A qualitative study. Quarterly Journal of Research in Educational Systems, 16(58), 61-74. https://doi.org/10.22034/jiera.2022.167792 (in Persian)

Arasli, H., & Tumer, M. (2008). Nepotism, favoritism and cronyism: A study of their effects on job stress and job satisfaction in the banking industry of North Cyprus. Social Behavior and Personality, 36(9), 1237–1250. https://doi.org/10.2224/sbp.2008.36.9.1237

Chen, X.-P., & Ren, H. (2023). Indirect cronyism and its underlying exchange logic: How managers’ particularism orientation and the third party’s hierarchical power strengthen its existence. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 175, 104234. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2023.104234

Dhiman, D. B. (2024). Cronyism and favoritism in appointing faculty in higher education system: A critical review (SSRN Scholarly Paper No. 4835902). Social Science Research Network. https://doi.org/10.2139/ssrn.4835902

Fatima, T., Bilal, A. R., Imran, M. K., Sarwar, A., & Shabeer, S. (2024). The hidden cost of cronyism! A nexus of knowledge hiding, moral disengagement and egoistic climate in higher educational institutions. Journal of Applied Research in Higher Education. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/JARHE-10-2023-0482

Giyavki, E., Manzari Tavakoli, A., Salajegheh, S., & Sheikhi, A. (2019). Designing a meritocracy model in the higher education system considering the mediating role of servant leadership. Quarterly Journal of Research in Educational Systems, 12(Special Issue), 691-710. http://www.jiera.ir/article_65021.html (in Persian)

Hudson, S., & Claasen, C. (2017). Nepotism and cronyism as a cultural phenomenon? In M. S. Aßländer & S. Hudson (Eds.), The handbook of business and corruption (pp. 95–118). Emerald Publishing Limited. https://doi.org/10.1108/978-1-78635-445-720161006

Jawahar, I. M., Bilal, A. R., Fatima, T., & Mohammed, Z. J. (2021). Does organizational cronyism undermine social capital? Testing the mediating role of workplace ostracism and the moderating role of workplace incivility. Career Development International, 26(5), 657–677. https://doi.org/10.1108/CDI-09-2020-0228

Khan, M. A. (2024). Linking organizational cronyism, time theft and nurse’s proactive behavior: An evidence from public sector hospitals of Pakistan. International Journal of Health Care Quality Assurance, 37(1/2), 1–23. https://doi.org/10.1108/IJHCQA-06-2023-0044

Khatri, N., Tsang, E. W. K., & Begley, T. M. (2006). Cronyism: A cross-cultural analysis. Journal of International Business Studies, 37(1), 61–75. https://doi.org/10.1057/palgrave.jibs.8400171

Mahdi Asri, G., Safarzadeh, H., & Rabiei Mandejin, M. R. (2024). Factors related to organizational justice: A meta-analysis study. Journal of Industrial and Organizational Psychology Studies, 11(1), 153-170. https://doi.org/10.22055/jiops.2024.45729.1393 (in Persian)

Mousavi, S. N., Sepahvand, R., & Fathi Chegeni, F. (2023). Organizational cronyism and procrastination: Analysis of the deterrent effect of social capital in government organizations. Journal of Social Capital Management, 10(1), 31-45. https://doi.org/10.22059/jscm.2022.334711.2232 (in Persian)

Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). Sage Publications.

Pearce, J. L. (2015). Cronyism and nepotism are bad for everyone: The research evidence. Industrial and Organizational Psychology, 8(1), 41–44. https://doi.org/10.1017/iop.2014.10

Saadat Talab, A., Fathollahi Kooche, A., & Karimitabar, H. (2021). The mediating role of organizational justice in the relationship between transformational leadership and succession planning in higher education. Quarterly Journal of Research in Educational Systems, 14(51), 119-136. https://doi.org/ 20.1001.1.23831324.1399.14.51.7.0 (in Persian)

Saraç, Ö., & Batman, O. (2024). The effect of the perception of cronyism in hotels on employee motivation. Journal of Quality Assurance in Hospitality & Tourism, 25(4), 994–1027. https://doi.org/10.1080/1528008X.pa.2144980

Sepahvand, M., Hakkak, M., Sepahvand, R., & Nazarpouri, A. (2023). Designing and explaining a model for the formation of cronyism in the organization. Management and Development Process, 35(4), 39–74. https://doi.org/10.61186/jmdp.35.4.39

Shahab, A., Shahzad, F., Hussain, I., Yongjian, P., Khan, M. M., & Iqbal, Z. (2022). The outcomes of organizational cronyism: A social exchange theory perspective. Frontiers in Psychology, 13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.805262

Shaheen, S., Bashir, S., & Khan, A. K. (2017). Examining organizational cronyism as an antecedent of workplace deviance in public sector organizations. Public Personnel Management. https://doi.org/10.1177/0091026017716655

Turhan, M. (2014). Organizational cronyism: A scale development and validation from the perspective of teachers. Journal of Business Ethics, 123(2), 295–308. https://doi.org/10.1007/s10551-013-1839-3

Tytko, A., Smokovych, M., Dorokhina, Y., Chernezhenko, O., & Stremenovskyi, S. (2020). Nepotism, favoritism and cronyism as a source of conflict of interest: Corruption or not? Amazonia Investiga, 9(29), Article 29. https://doi.org/10.34069/AI/2020.29.05.19

Zivari Rahman, M. (2025). Development and standardization of the suicide with death intent questionnaire among adolescents. Middle Eastern Journal of Disability Studies, 15, 37. http://jdisabilstud.org/article-1-3557-en.html

Zivari Rahman, M. (2025). Designing an Educational Workshop on Classroom Management Techniques for Educational Affairs and Its Impact on the Classroom Management of Moral Educational Teachers. Educational Psychology, 21(77), 171-205. https://doi.org/10.22054/jep.2025.84242.4139

Zudenkova, G. (2015). Political cronyism. Social Choice and Welfare, 44, 473–492. https://doi.org/10.1007/s00355-014-0854-3