ضرورت استقرار نظام ارزشیابی کیفیت در دانشگاه آزاد اسلامی و ارائۀ مدل مناسب آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار مرکز تحقیقات، ارزشیابی، اعتبارسنجی و تضمین کیفیت آموزش عالی سازمان سنجش آموزش کشور

چکیده

نظام آموزش عالی کشور و به تبع آن دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان بخشی از این نظام به عنوان موتور
و عامل اصلی تحقق سیاست های توسع ۀ پایدار کشور محسوب می شود . تربیت نیروی انسانی
متخصص، تولید و نشر دانش و ارائه خدمات تخصصی از جمله کار کردهای اصلی نظام در این راستا
هستند. این نظام در صورتی می تواند در تحقق این مهم موفق باشد که از کارایی و اثربخشی و به
عبارت بهتر از کیفیت لازم برخوردار باشد. گام اول در این زمینه شناخت وضعیت موجود، آگاهی از
میزان فاصله آن با وضعیت مطلوب و برنامه ریزی برای رسیدن به وضعیت مورد انتظار (ممکن) است .
راهبرد ی ترین ابزار برای بازنمایی کیفیت و تعالی و ارتقاء آن سازوکار ارزشیابی است . از این رو در
جهت بازنمایی کیفیت دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان بخش قابل توجهی از نظام آموزش عالی لازم
است که سازوکار ارزشیابی جامع، بررسی، طراحی و اجرایی شود. این پژوهش در جهت تحقق این
هدف برنامه ریزی و اجرا شده است. روش پژوهش مورد استفاده روش تحلیلی توصیفی بوده است .
جامعهۀ مورد مطالعه کلیۀ نظام های آموزش عالی دارای تجربه در این حوزه و نمونۀ پژوهش بر اساس
روش نمونه گیری هدفمند از نوع موارد مطلوب، انتخاب شده است. بر این اساس سه سؤال اساسی
مطرح و بر اساس دستاوردها و نتایج پژوهش به آنها پاسخ داده شده است. بر اساس یافته های پژوهش
ساختار جامع ارزشیابی کیفیت دانشگاه آزاد اسلامی در سطوح ستاد و صف، عوامل ( 7 عامل)، ملاک ها
75 ملاک) و نشانگرهای ( 525 نشانگر) ارزشیابی کیفیت و رویکرد مناسب ارزشیابی کیفیت و نحوه )
استقرار آن پیشنهاد شده است. در پایان مؤلفه های 12 گانه نظام ارزشیا بی جامع کیفیت دانشگاه آزاد
اسلامی و اقدام های لازم در خصوص هر مؤلفه، ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها


ابیلی، خدایار. (1376). ارزشیابی ماهیت نظارت و ارزیابی جاری در آموزش عالی کشور. مجموعه مقالات نخستین سمینار آموزش عالی در ایران(جلد دوم). به کوشش محمد مهدی فرقانی. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی. ص331-346.
بازرگان، عباس. (1374). «ارزیابی درونی و کاربرد آن در بهبود مستمر کیفیت آموزش عالی». فصلنامۀ پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی. سال دوم. ش 3و4.
بازرگان، عباس. (1376)."کیفیت و ارزیابی آن در آموزش عالی:نگاهی به تجربه‌های ملی و بین المللی”،مجموعه مقالات نخستین سمینار آموزش عالی ایران،تهران :انتشارات علامه طباطبائی.
بازرگان، عباس. (1378). ارزشیابی آموزشی: مفاهیم، الگوها و فرایند عملیاتی. تهران :انتشارات سمت.
بازرگان، عباس؛ فتح‏آبادی، جلیل وعین الهی، بهرام. (1379)."رویکرد مناسب ارزیابی درونی برای ارتقاء کیفیت گروه‌های آموزشی در دانشگاه‏های علوم پزشکی". مجله روانشناسی و علوم تربیتی (دانشگاه تهران). سال پنجم(2). ص7-26.
بازرگان، عباس. (1380). ارزشیابی آموزشی. تهران: سمت.
بازرگان، عباس. (1381). ارزشیابی آموزشی: مفاهیم، الگوها و فرایند عملیاتی. چاپ دوم. تهران: سمت.
بازرگان، عباس. (1382)."ظرفیت سازی برای ارزیابی و ارتقاء کیفیت نظام آموزش عالی: تجربه‌های بین‌المللی". فصلنامه مجلس و پژوهش(سال دهم،شماره 41). تهران: مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی. ص 141- 158 .
بازرگان، عباس. (1385(.ارزشیابی آموزشی: مفاهیم، الگوها و فرایند عملیاتی، تهران: انتشارات سمت.
باقریان، فاطمه (1383). نظام آموزش عالی کانادا. دایره‌المعارف آموزش عالی (جلد دوم) .تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی . (ص1087-1081)
بهلولی، محسن. (1383). نظام آموزش عالی امارات متحده عربی. دایرة المعارف آموزش عالی (جلد دوم)، تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی. ص: 836-842.
پورجم، محمد. (1383). ارزیابی درونی کیفیت دوره‌های آموزشی مقطع کاردانی دانشگاه جامع علمی- کاربردی مجتمع آموزش جهاد کشاورزی اصفهان در سال 1383. پایان‏نامه کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان.
جاودانی، حمید. (1379). نظام آموزش عالی در کشورهای اروپایی. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.
جاودانی، حمید(1383). نظام آموزش عالی سوئیس، دایرةالمعارف آموزش عالی، جلد دوم،: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی ص:1041-1034
جعفری، پریوش،(1383). نظام آموزش عالی فنلاند، دایرة المعارف آموزش عالی، جلد دوم،تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی ص: 1069-1058
حسین پور کاشانی، سعید(1383). نظام آموزش عالی هلند، دایرةالمعارف آموزش عالی، جلد دوم،: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی. ص: 1174-1171.
دانایی‌فرد، حسن؛ الوانی، سیدمهدی؛ آذر، عادل(1383). "روش‌شناسی پژوهش کیفی در مدیریت: رویکردی جامع". تهران: صفار، اشراقی.
رحیمی، حسین؛ محمدی، رضا؛ پرند، کورش. (1382). ارزیابی درونی، رویکرد چالش‌برانگیز در نظام آموزش عالی ایران. " مجموعه مقالات چهل و هفتمین نشست رؤسای دانشگاه‌ها و مراکز علمی و تحقیقاتی کشور". تهران: مرکز انتشارات سازمان سنجش آموزش کشور.
ریگن، چارلز سی(1989). روش تطبیقی فراسوی راهبردهای کمی و کیفی. ترجمه:محمد فاضلی 13888. انتشارات آگاه.
سالیس ادوارد. مدیریت کیفیت فراگیر در آموزش. ترجمه سیدعلی حقیقی (1380). تهران: هوای تازه، هستان.
عزیزی، زهره(1380). "بررسی عوامل مرتبط با موفقیت ارزیابی درونی در گروه‏های آموزشی غیر پزشکی به منظور بهبود کیفیت آموزش عالی. مورد خاص: گروه مهندسی شیمی در یکی از دانشگاه‏های دولتی کشور". پایان‏نامه کارشناسی‌ارشد مدیریت دولتی (گرایش سیستم‌های اطلاعاتی). دانشکده مدیریت دانشگاه تهران.
فاضلی، عصمت،(1383). نظام آموزش عالی انگلستان، دایرة المعارف آموزش عالی، جلد دوم،تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی ص: 848 -843
فاضلی، عصمت (1383)، نظام آموزش عالی عربستان سعودی، دایرة المعارف آموزش عالی (جلد دوم)، تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، ص: 1046-1051.
فراستخواه، مقصود(1385)."تدوین و ارائه الگویی برای ارزیابی کیفیت و اعتبارسنجی آموزش عالی ایران بر اساس تجارب جهانی و ایرانی".پایان نامه دکترا(به راهنمایی دکتر عباس بازرگان) .دانشگاه شهید بهشتی:دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی.
فراستخواه، مقصود( 1388). دانشگاه ایرانی و مسئله کیفیت،تهران :انتشارات آگاه.
فلیک، اووه(1956). درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه هادی جلیلی 1387. انتشارات نشر نی.
قهرمانی، محمد(1383). ارزیابی کارایی درونی دوره‌های تحصیلات تکمیلی دانشگاه‏های تحت پوشش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در سال‌های تحصیلی 74-1373 تا 79-1378. دانشکده علوم‌تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی، مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی. میزگرد بررسی ارتقای کیفیت آموزش‌های دانشگاهی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی
کشاورز، محسن(1387). "ارزیابی کیفیت دوره دکترا تخصصی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه‏های دولتی شهر تهران بر اساس چارچوب ارزیابی‌درونی". پایان‏نامه کارشناسی‌ارشد رشته برنامه‌ریزی آموزشی. دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران.
کیامنش، علیرضا(1381). روش‏های ارزشیابی آموزشی (رشته علوم تربیتی). چاپ نهم. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
گال، مردیت؛ بورگ، والتر؛ گال، جویس (1387). روش‏های تحقیق کمی و کیفی در علوم تربیتی و روان‌شناسی. جلد اول. ترجمه: محمدرضا نصر و همکاران. تهران: سمت، دانشگاه شهید بهشتی.
مارتین، میشیل .استلا،آنتونی(1388) تضمین بیرونی کیفیت در آموزش عالی؛ترجمه:رضا محمدی،تهران : سازمان سنجش آموزش کشور
محمدی،رضا؛ جلیل فتح‌آبادی، غلام‌رضا یادگارزاده، محمدحسن میرزامحمدی، کورش پرند (1384)، ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی،تهران: انتشارات سازمان سنجش آموزش کشور.
محمدی، رضا؛ جلیل فتح‌آبادی،غلام‌رضا یادگارزاده، محمدحسن میرزامحمدی، کورش پرند(1386). ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی: مفاهیم، اصول، روش‌ها، معیارها. تهران: سازمان سنجش آموزش کشور
محمدی، رضا؛ پرند،کورش؛ پورعباس، عبدالرسول (1386)."ضرورت طراحی و استقرار ساختار تضمین کیفیت"، فصلنامه آموزش مهندسی ایران،شماره34،ص77-114 .
محمدی، رضا؛ شریعتی، صدیقه؛ مختاریان، فرانک؛ کرم‌زاده، سمیه(1387). سیر تحول و تکامل استقرار نظام ارزیابی عملکرد در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. نامه آموزش عالی. سال اول. شماره 1. ص 167-133.
مختاریان، فرانک؛ محمدی، رضا(1387). ارزشیابی، اعتبارسنجی و تضمین کیفیت در نظام آموزش عالی کشور هند. تهران: البرز فردانش
مشایخ، فریده(1376). نگاهی به نظام آموزشی فرانسه، بازاندیشی، بازسازی ساختارها و بازآفرینی. تهران: پژوهشکده تعلیم و تربیت.
نورشاهی،نسرین(1383).تاریخچه،ساختار و فعالیت‌های واحد ستادی دفتر نظارت و ارزیابی آموزش عالی.تهران:موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی.
ولف، ریچارد (1984). ارزشیابی آموزشی (مبانی سنجش توانایی و بررسی برنامه). ترجمه کیامنش، علیرضا (1375). چاپ دوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
Al-Alawi , Yaser;  Al-Kaabi , Dheya; Rashdan, Suad ;  Al-Khaleefa, Lobna(2009). Quality Assurance and Continuous Improvement: A Case Study of the University of Bahrain. Quality in Higher Education, 1470-1081, Volume 15, Issue 1, 2009, Pages 61 - 69.Available at : http://www.informaworld.com/smpp/content
AL-OMARI, Aieman Ahmad(2010)Total Quality Management in Public and Private Jordanian Universities: A Comparative Study: Towards an Arab Higher Education Space:International Challenges and Societal Responsibilities.
Al-Atiqi, M. Imad. Al-Rashed, Asad A. Ali, Farida M(2010).The Contribution of Private Universities in Higher Education Equity in Kuwait: Towards an Arab Higher Education Space:International Challenges and Societal Responsibilities.
Arafeh, Labib (2010). Quality Assurance Review in Arab Countries: Towards an Arab Higher Education Space:International Challenges and Societal Responsibilities. Arab Regional Conference on Higher Education.Cairo 31 May,1 - 2 June 2010.UNESCO 2010 All rights reserved ISBN 978 - 92 - 3 -104174-7
AUCC(2005). Principles of Institutional Quality Assurance in Canadian Higher Education . http://www.aucc.ca/qa/principles/index_e.html.
Badrawi,Nadia(President of ANQAHE) 2010 Policy Dialogue meeting 8 January, 2010Jordan. Available at :  anqahe.kasralainy.com/.../078_Presentationamman_7_jan_2009_1.pdf
Berger Sylvie fasel (2002)"Denmark" .In Report by the OAQ on the Accreditation and Evaluation system in Nine European Countries .Organisition for Accreditation and Quality Assurance.Switzerland, Bern
Bernardini, Mauro؛ Ruffilli, Francesca.(2006). Evaluation and accreditation in Germany: the case study of the Technische Universitat Berlin.
Brennan، John؛ Tarla، Shah. (2000).Managing Quality in Higher Education. An International Perspective On Institutional Assessment and Change.London: The society For Research in to Higher Educational Open University Press, pp: 28-37
CEEN(2006). CENTRAL AND EASTERN EUROPEAN NETWORK OF QUALITY ASSURANCE AGENCIES IN HIGHER EDUCATION. European Association for Quality Assurance in Higher Education. Helsinki, Finland.
CICIC(2006).Postsecondary Education in Canada.Toronto: Canadian Information Center for International Credentials
Commission on Colleges Southern Association of Colleges and Schools (2008). The Principles of Accreditation: Foundations for Quality Enhancement. Third edition. www.sacscoc.org
Commission for Academic Accreditation(2007)Standards for Licensure and Accreditation.Ministry of Higher Education and Scientific Research United Arab Emirates. Available at:  https://www.caa.ae/caa/
COMMISSION FOR ACADEMIC ACCREDITATION (CAA Portal) 2010 Available at:  http://www.caa.ae/caa/ /DesktopDefault.aspx
Council for Higher Education Accreditation (2003); Accreditation and Recognition in the united states ; Internet: http://www.chea.org
Council for Higher Education Accreditation (2007); Internet: http://www.chea.org.
Darandari, Eqbal Z; Al-Qahtani, Saleh A; Allen, Ian D;  Al-Yafi, Wafaa A; Al-Sudairi, Abdulsalam A; Catapang, Joey(2009). The Quality Assurance System for Post-Secondary Education in Saudi Arabia: A Comprehensive, Developmental and Unified Approach.
  Dickeson R.C(2006).The Need for Accreditation Reform.the Secretary of Education‘s  Commission on The Future of Higher Education .Washington DC.
Educational Evaluation around the World. An International Anthology . The Danish Evaluation Institute.2003.
EL – Khawas, E. (2003); Accreditation in the usa: origins, development and Future prospects,  unesco: IIEP.
El-Khawas, Elaine؛Robin DePietro-Jurand, and Lauritz Holm-Nielsen).2006(. Quality Assurance in Higher Education; El-Khawas, “Quality Assurance for Higher Education.
Educational Evaluation around the World. An International Anthology . The Danish Evaluation Institute.2003. pp. 93-102
European legal informatics study programme (2010) . Available at: http://www.eulisp.de
Evaluation and accreditation practices in France. A powerful tool for improving quality in engineering education. R.P. Martin commission des titres d’ ingenieur . www.commission-cti.fr
Faber, M. ؛ Huisman, J. (2003).Same Voyage, Different Routes? The course of the Netherlands and Denmark to a ‘European Model’ of quality assurance. In: Quality in Higher Education, Vol. 9 (3), pp: 231-243.
FINHEEC(2010). Finnish Higher Education Evaluation Council. Plan of action 2010–2013 PUBLICATIONS OF THE FINNISH HIGHER EDUCATION EVALUATION COUNCIL.
FINHEEC (2010). Finnish Higher Education Evaluation Council. External Review of Finnish Higher Education Evaluation Council. Self-evaluation report. PUBLICATIONS OF THE FINNISH HIGHER EDUCATION EVALUATION COUNCIL.
German Federal Ministry of Education and Research (BMBF). (2004).2003 Guide Quality Assurance at Higher Institutions, A progress report and the results of a survey of the Quality Assurance Project.
Government and higher education, 2004.Higher education and research opportunities in the UK (HERO).Available at: http://www.nero.ac.uk
Haakstad, J؛ Hamalainen, K؛ Kangasniemi, J؛Lindeberg, T؛ Sjolund, M. (2001). Quality Assurance in the Nordic Higher Education- accreditation- like- practices. Helsinki: Finland.
Hamalainen. Kauko. et al (2004). Standard , Criteria and Indicators in Programme Accreditation and Evaluation in western Europe
Hartwig, Lydia. (2003). Quality Assessment and Quality Assurance in Higher Education Institutions in Germany.
Hayward,F.( 2006 ).Quality Assurance and Accreditation of Higher Education in Africa. Conference on Higher Education Reform in Francophone Africa:Understanding the Keys of Success. June 13-15, 2006.Ouagadougou, Burkina Faso.
Heusser, Rolf (2005). Internal quality assurance at higher education institutions. Requirements and good practices. OAQ/CRUS Conference. Bern, 2 December .
Husbands ,Christoper T؛ Patricia, Fosh. (1993). Assessment & Evaluation in Higher Education. University of Twente/Netherlands. pp: 95 – 114.
Kehm, Barbara M. (2006). The German System of Accreditation: International Centre for Higher Education Research (INCHER-Kassel).the university of  north carolina at chapel hill, see at www.unc.edu/ppaq
koza , Tamas(2003). Accreditation in the higher education system of Hungary: a case study for internal comparison.Internal Institute for Educational Planning UWESCO.
Massy, William F. (1999).Energizing Quality work: H.E> Q. Evaluation in   and danmark .National Center for Postsecondari Improvement [NCPI]: CA, Stanford University School of Education. pp: 7-25
Materu, Peter(2007). Higher Education Quality Assurance in Sub-Saharan Africa. Status, Challenges, Opportunities, and Promising Practices. World Bank Working Paper No .124.
Mustonen, Kirsi؛ Moitus, Sirp. (2003). ACCREDITATION MODELS IN HIGHER EDUCATION IN FINLAND: EXPERIENCES AND PERSPECTIVES, Publisher: Finnish Higher Education Evaluation Council
NOKUT(2006b) NOKUT s Organnization.Oslo: Norwegian Agency for Quality Assurance in Education (NOKUT).
NOKUT(2010) . Norwegian Agency for Quality Assurance in Education (NOKUT). Available at:  http://www.nokut.no/en/About-NOKUT/
NOQA (2005) Quality assurance Network in Higher Education of Nordid countries. Nordid Quality assurance Network in Higher Education( NOQA), Iceland
QAA (2006c) .Quality Assurance Agency. ‘Outcomes from Institutional Audit’ Quality Assurance Agency Website
Quality in Higher Education, 1470-1081, Volume 15, Issue 1, 2009, Pages 39 - 50. Available at: http://www.informaworld.com
Rao, V.K (2003). QUALITY EDUCATION. NEW DELHI: A P H PUBLISHING CORPORATION.
SALAH ISSA, SAMEH (2000) .Quality Assurance of Engineering Education in Private Universities in Jordan. College of Engineering, Hashemite University, Zarqa, Jordan.Int. J. Engng Ed. Vol. 16, No. 2, pp. 158-164
Schwarz, S. & Westerheijden, D. (eds) (2004) Accreditation and evaluation in the European higher education area. Dorndrecht: Springer.
Serrano-Velarde, Kathia. (2006): „The Politics of Quality Assurance.“ Paper presented at the third EUREDOCS Conference, 16-18 June 2006 in Kassel (unpublished manuscript)
 STANDARDS FOR ACCREDITATION AND QUALITY ASSURANCE (2010)       Available at:http://www.ncaaa.org.sa/siteimages/StandardFiles/
Stella Antony، Patil Jagannath. NAAC، A Profile…. NATIONAL ASSESSMENT AND ACCREDITATION COUNCIL. Banglore-India.March 2005. http://www.naac-india.com
Stensaker, B. & Harvey, L. (2006). Old wine in new bottles? A comparison of public and private accreditation schemes in higher education. Higher Education Policy (forthcoming), pp: 71-76 .
Swiss up(2005). Foundation for Excellence in Education in Switzerland. Available at: http://www.goforexcellence.ch/fr/ranking.php
UIMP(2006) Universidad Internacional Menéndez Pelayo." Implementing Quality Assurance standards in the European Higher Education Area - The way forward". Santander 3 – 4 July 2006.
UNESCO(2009) A Decade of Higher Education in the Arab States:Achievements and Challenges  UNESCO Regional Bureau for Education in the Arab States Website: www.unesco.org/beirutListeRead phoneticallyListen
Van Vught, F; Westerheijden, D.)1993(. Quality management and quality assurance: methods and mechanisms.Luxembourg: Office for Official Publications of the European Community.
Vlasceanu, L., Grunberg, L., and Parlea, D., (2004). Quality Assurance and Accreditation: A Glossary of Basic Terms and Definitions (Bucharest, UNESCO-CEPES) Papers on Higher Education, ISBN 92-9069-178-6. http://www.cepes.ro/publications/
Westerheijden, Don, F. (2003). Accreditation in Western Europe: Adequate Reactions to Bologna Declaration and the General Agreement on Trade in Services? University of Twente.
Zand, Hossain& Karrar, Omaima (2010).Quality Assurance and a Bologna-type Process in the Arab world: Towards an Arab Higher Education Space:International Challenges and Societal Responsibilities.Arab Regional Conference on Higher Education.Cairo 31 May,1 - 2 June 2010. UNESCO 2010 All rights reserved ISBN 978 - 92 - 3 - 104174-7