مقدمه

آسیب­شناسی در حوزه آموزش و پرورش (بخش دانش­آموزی) یکی از نیازهای ضروری و اساسی است که برای تشخیص درست آسیب­ها باید به منابع و پژوهش­های گوناگون در زمینه­های فردی، اجتماعی، رفتاری، مشکلات و آسیب­ها پرداخت. گروهی از اختلالات فقط در فرهنگ­های خاص و بین گروه­های مشخص مشاهده می­شوند، در حقیقت می­توان گفت که تمام سندرم روان­پزشکی تا حدودی وابسته به فرهنگ هستند[1]. روان­شناسان اجتماعی، اختلالات رفتاری را ناشی از فشارهای اجتماعی و کمبود راه­های مناسب برای تخلیه این فشارها می­دانند (سیف، 1370).

مجموعه­ای از آسیب­ها که حول محور رفتارهای نابهنجار[2] در دنیای دانش­آموزی و در مقاطع مختلف در جریان است با نوسان فراوانی­های آن مورد مداقّه­ی بسیاری از صاحب‌نظران در امر آموزش و پرورش و نظام تعلیم و تربیت می­باشد. بنابراین بر اساس تحقیقات مختلف در زمینه­ شناخت آسیب­ها، مسئولان و مراجع ذی­ربط را بر آن داشته تا با دقت بیشتر به این آسیب­ها بپردازند. اختلالات و آسیب­هایی همچون خودکشی، فرار از منزل و مدرسه، اعتیاد و شرب خمر، روابط نامشروع، پرخاشگری، خشونت، آسیب­های فضای مجازی و امثال آن که به نحوی در دنیای نوجوانی مشهود است که به بررسی آن می­پردازیم[3].

با عنایت به تحقیقات انجام‌شده در زمینه انواع آسیب­های دانش­آموزی بیش‌ترین آمار آسیب­ها در مقطع راهنمایی با 50% و مقطع دبیرستان با 5/32 درصد بوده است (احدی و جمهری، 1380) که با پژوهش حاضر همخوانی دارد.

شایان‌ذکر است 99 درصد بزه‌کاران مورد تحقیق به ورزش علاقه نداشته­اند و 84 درصد از دانش­آموزان در تحقیق مذکور شهری بوده­اند. انحراف در هر جامعه­ای چراغ خطری است که نشان‌دهنده نقایص و کمبودهای آن جامعه محسوب می­شود. فرار از مدرسه، شانه خالی کردن از مسئولیت، انجام اعمال زشت و غیر آن نشانه بی­سازمانی در آن جامعه می­باشد. بر اساس تحقیق انجام‌شده در آمریکا؛ خودکشی سومین دلیل مرگ نوجوانان در این کشور است که تصادف و قتل قبل آن قرار دارد. میزان مشروب­خواری در دانش­آموزان دبیرستان نیویورک از متوسط، متعادل تا افراطی و افراطی مجموعاً 41 درصد اعلام شده است (ماسن[4]، 1999، به نقل از نجاریان، 1375).

آسیب­های رفتاری- اجتماعی از جمله اختلالات و آسیب­های شایع و ناتوان‌کننده‌ای هستند که برای دانش­آموز، نوجوان، اولیای مدرسه، معلم و خانواده­ها مشکلات و معضلاتی را در پی دارد که با نرخ بالایی از معضلات روابط اجتماعی همراه بوده است و نسبت به کودکان بدون اختلال با شکست­های تحصیلی بیشتری مواجه می­شوند و در نوجوانی و بلوغ خط آشفتگی­های رفتاری و اجتماعی می­باشد (راتر، تیزارد و ویتمور[5]، 1970).

 آسیب‌شناسی روانی- که به روان­شناسی رفتارهای غیرعادی نیز اطلاق می­شود دانشی است که با استفاده از روش­ها و مفاهیم، اصول، قوانین و کشفیات علوم روان‌شناختی و روان‌پزشکی به شناخت رفتارهای غیرعادی انسان می­پردازد. عوامل ارثی، عضوی، اجتماعی، فرهنگی، عقلی و عاطفی می­تواند سبب بروز رفتارهای غیرعادی گردند.

برای رفتارهای غیرعادی تعاریف آماری، کلینیکی، اجتماعی و غیره وجود دارد که هر یک واقعیاتی را می­رساند و در جایگاه خود قابل توجه است. پرخاشگری اجتماعی از واکنش­های کودک در اختلال رفتار اجتماعی او است که مانند دزدی، فرار از مدرسه، تخریب، خشونت، انحراف و استفاده از مواد مخدر و مانند آن نمایان می­شود.

آسیب یعنی گزند، لطمه، ضربه و رفتار یعنی عمل یا کاری که موجود زنده انجام می‌دهد. لذا برای پیشگیری از آسیب­ها، شناخت آن­ها ضروری است.

آسیب‌شناسی رشد، رشته نوینی است که در زمینه بهنجار و نابهنجار انسان در پی تعریف پی­آمدهای اختلالات روانی کودکان و نوجوانان می­باشد (سیکتی و کوهن[6]، 1995: ماشن و دوزیس[7]، 1996). سن بروز، یکی از عوامل مهمی است که مورد توجه راهنمایی تشخیصی و آماری انجمن روان‌پزشکی آمریکا (2000) بوده است. نوجوانی دوره­ای است که فرد دارای جنبه­های افراطی و اغراق‌آمیز در سلوک و رفتار می­باشد و از مشخصات آن طوفان و فشار هیجان است (احدی، 1380). بین خودکشی و سطح آموزش رابطه معناداری وجود دارد. همچنین بین خودکشی و اعتقادات، مذهب و باورهای دینی رابطه وجود دارد تحقیقات و پژوهش­های مرتبط جنس، موقعیت اجتماعی و محیطی، مذهب و اختلالات روانی- اجتماعی در خودکشی و نوع و روش آن مؤثر هستند (دورکهیم، ترجمه سالارزاده، 1389).

تحقیقی که روی 178 دانش­آموز (21 نفری شهری و 57 نفر روستایی در قالب 68 دختر و 110 پسر) مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. در مدارس شهری 43/17 درصد و در مدارس روستایی، 70/15 درصد و در دختران 16/14 درصد و در پسران 06/19 درصد بوده است دارای مشکلات مختلف رفتاری بوده­اند (کشکولی، 1381).

در یک پژوهش انجام‌شده در وزارت آموزش و پرورش (1383-1382) میزان آمار در چند اختلال و آسیب چشمگیر بوده است که به ترتیب عبارت‌اند از: 1- ارتباط نامشروع (رابطه با جنس مخالف) 2- فرار از منزل و مدرسه 3- ضرب و جرح و درگیری 4- خودکشی و سایر موارد مثل اعتیاد، مشروب‌خواری، تقلب و امثال آن (محمدی، 1381).

پژوهشی در بررسی همه­گیر شناسایی اختلالات رفتاری در دانش­آموزان شیوع اختلالات رفتاری پسران به‌طور معناداری بیش از دختران و دانش­آموزانی که والدین بی­سواد داشته­اند بیش از دانش­آموزانی که والدین باسواد داشته­اند به آن مبتلا بوده­اند (محمدی، 1381).

قوانین در تحقیقی که بر روی 94 پسر نوجوان با سنین 19-14 سال انجام شد، دریافته­اند پسرانی که در گذشته از قوانین و قواعد تخلف می­کردند و به قانون‌شکنی مبادرت می‌ورزیدند در برانگیختگی موج 300p نسبت به حالت بهنجار افزایش دامنه­ای مشاهده شده است (بوئر و هسلبروک[8]، 2003)/ بر اساس تحقیقی که برای دانش­آموزان اسکاتلندی انجام‌شده، مشروبات الکلی (90 مورد) سیگار (66 مورد) حشیش، ماری جوانا (30 مورد) آمفتامین (11 مورد) و ال. اس.دی (Asid) که 8 مورد گزارش شده است.

شایان‌ذکر است، میزان خودکشی در بین دو جنس تفاوت فاحش دارد. برخی تحقیقات نشان می­دهد در مقابل هر 5-4 پسر یا دختر در اثر خودکشی جان خود را از دست می­دهد (لورا، برک[9]، 1993) در ارزیابی پرخاشگری در شبکه­های تلویزیونی آمریکا در سه شبکه هر هفته 92 حمله با اسلحه گرم، 113 مورد تجاوز به عنف، 9 فقره خفه کردن، 168 فقره نزاع با مشت و لگد و 179 مورد تخلف از قانون را نمایش می­دهند (منظمی تبار، 1382).

بررسی انجام‌شده در سال 1381 شایع­ترین انگیزه­های خودکشی، اعتیاد ذکر شده است که آن را علت‌العلل خودکشی می­دانند (کرگه آبادی، 1382). میزان نوشیدن مشروبات الکلی در ایالات نیویورک مشروب‌خواری سبک و متوسط 30 درصد (16 درصد سبک، 14 درصد متوسط) و متعادل تا افراطی و افراطی 27 درصد (14 درصد متعادل تا افراطی و افراطی 13 درصد)، گزارش شده است (ساراسون[10]، ترجمه نجاریان، 1375).

روش

پژوهش حاضر که به روش میدانی روی 275 نفر دانش­آموز متوسطه انجام شد و با اهداف و ضرورت و روش­هایی که ذیلاً اشاره می­شود اجرا و دارای نتایج مورد نظر دست یافته است:

اهداف مهم در این پژوهش عبارت‌اند از: 1. مقایسه آسیب­های رفتاری- اجتماعی (از دیدگاه دانش­آموزان مقطع متوسطه). 2. مقایسه آسیب­های رفتاری- اجتماعی در دختران و پسران مقطع متوسطه تهران. 3. تعیین فراوانی انواع آسیب­های مربوط به دانش­آموزان متوسطه پسر و دختر در شهر تهران. 4. تعیین آسیب­های رفتاری- اجتماعی دانش­آموزان متوسطه مناطق در شهر تهران (شمال، جنوب و مرکز). 5. تعیین تنوع آسیب­های رفتاری- اجتماعی دانش­آموزان متوسطه شهر تهران و مقایسه بین آسیب­ها. 6. تعیین، بررسی و مقایسه آسیب­های رفتاری- اجتماعی در دانش­آموزان قوی، متوسط و ضعیف.

ضرورت شناسایی انواع آسیب­ها در جامعه دانش­آموزان بر کسی پوشیده نیست و با توجه به آمار موجود در ارتباط با آسیب­های رفتاری- اجتماعی[11]، محقق را بر آن داشت تا پژوهشی در این حوزه داشته باشد. تشخیص آسیب­ها گام مؤثر و شاید به تعبیر بسیاری از متخصصان روان‌شناسی بالینی تا 50 درصد به روند درمان کمک می­کند، بنابراین اهمیت و ضرورت این پژوهش به نحو جدی احساس شد.

حجم نمونه پژوهش 275 نفر دانش­آموز مقطع متوسطه شهر تهران بود که با استفاده از روش نمونه­گیری تصادفی خوشه­ای چند مرحله­ای انتخاب شدند. از این بین 1331 نفر پسر و 144 نفر دختر بودند. دامنه سنی آزمودنی­های انتخاب‌شده بین 14 تا 19 سال میانگین 9/15=M و انحراف استاندارد 98/0=SD بود. با اجرای پرسش­نامه 116 سؤالی محقق ساخته در مدارس متوسطه شهر تهران که به 5 منطقه (شمال، جنوب، شرق، غرب و مرکز) تقسیم شده بود به نتایج مندرج در پژوهش دست‌یافته شد. پس از جمع‌آوری داده­ها کلیه اطلاعات با روش spss به تحلیل پرداخته شد.

یافته‌ها

فرضیه اول- بین دانش­آموزان پسر و دختر از لحاظ آسیب­های رفتاری- اجتماعی تفاوت معناداری وجود دارد؟ یافته­های پژوهش حاضر با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی و آزمون نتایج ذیل که بر اساس جداولی آمده است که مورد تحلیل و بررسی و نتیجه­گیری قرار گرفت. برای آزمون این فرضیه از روش آماری t برای گروه­های مستقل استفاده شد که در جدول شماره­ 1 ارایه شده است.

جدول شماره 1. میانگین و انحراف استاندارد آسیب­های رفتاری اجتماعی در دو جنس

همان‌گونه که در جدول شماره 3 آمده است میزان t محاسبه‌شده با درجه آزادی 273=fd برابر با 74/4 است که این مقدار از t لحاظ آماری در سطح 01/0 معنادار می‌باشد (01/0>p).

بنابراین فرضیه صفر رد می­شود و فرضیه تحقیقی ما تأیید می­شود؛ یعنی بین دانش‌آموزان دختر و پسر از لحاظ آسیب­های رفتاری- اجتماعی تفاوت معناداری وجود دارد. با توجه به جدول آسیب­های مذکور در پسران بیشتر از دختران است.

فرضیه دوم- بین دانش­آموزان قوی، متوسط و ضعیف از لحاظ تحصیلی در آسیب­های رفتاری- اجتماعی تفاوت معناداری وجود دارد؟ برای آزمون این فرضیه از روش آماری تحلیل و واریانس یک طرفه استفاده شد که در جدول شماره­ی 3 میانگین و انحراف استاندارد آسیب­های مذکور به تفکیک گروه­های تحصیلی آمده است.

جدول شماره 2. میانگین و انحراف استاندارد آسیب­ها به تفکیک گروه­های تحصیلی

مقدار f محاسبه‌شده با درجه آزادی 2=df برابر با 12/6 می­باشد که این مقدار از F، لحاظ آماری در سطح 01/0 معنادار است (01/0>P). بنابراین فرضیه صفر رد می­شود و فرضیه تحقیقی ما مورد تأیید قرار می­گیرد. یعنی بین گروه­های تحصیلی قوی، متوسط و ضعیف از لحاظ آماری تفاوت معناداری وجود دارد.

جدول شماره 3. نتایج آزمون تحلیل واریانس

نتایج آزمون توکی برای مقایسه میانگین آسیب­های رفتارهای اجتماعی در سه گروه تحصیلی قوی، متوسط و ضعیف در جدول شماره 4 ارائه شده است. همان گونه که در جدول مشاهده می­شود، بین دو گروه تحصیلی متوسط و ضعیف تفاوتی وجود ندارد، اما میزان آسیب گروه قوی به‌طور معنی­داری از گروه ضعیف و متوسط کمتر می­باشد.

جدول شماره 4. نتایج آزمون تعقیبی توکی

فرضیه­ی 3- بین آسیب فرار از خانه و روابط با جنس مخالف در بین دانش­آموزان رابطه معناداری وجود دارد؟

برای آزمون این فرضیه از روش همبستگی پیرسون استفاده شد، میزان همبستگی برابر با 016/0=r می­باشد که از نظر آماری در سطح 01/0 معنادار است (01/0>p). بنابراین فرض صفر رد می­شود و فرضیه تحقیقی­ها تأیید می­شود.

جدول شماره 5. همبستگی بین فرار و رابطه با جنس مخالف

فرضیه­ی 4- بین مصرف مواد (سیگار، مواد مخدر، مشروبات الکلی و ...) و رابطه با جنس مخالف رابطه وجود دارد؟ برای آزمون این فرضیه نیز از روش همبستگی پیرسون استفاده شده است که برابر با 26/0=r می­باشد که این میزان را همبستگی از نظر آماری در سطح 01/0 معنادار است (01/0>p). بنابراین فرضیه­ی صفر رد می­شود و فرضیه­ی تحقیقی تأیید می­شود. یعنی بین مصرف مواد و رابطه با جنس مخالف همبستگی معنادار است.

شاخص                       مقدار

همبستگی                     26/0

سطح معناداری              01/0

تعداد                         275

ب- سؤالات تحقیقی:

مهم‌ترین هدف دانش­آموزان از برقراری رابطۀ با جنس مخالف چیست؟

برای پاسخگویی به این سؤال تحقیقی از روش آماری خی دو () استفاده شده است.

جدول شماره 6. فراوانی مشاهده‌شده و مورد انتظار هر یک با دلیل برقراری رابطه

نتایج آزمون خی دو محاسبه‌شده با درجه آزادی 6=df برابر با 10/68= می­باشد که در سطح 01/0 معنادار است (01/0>p) بنابراین می­توان نتیجه گرفت که مهم‌ترین هدف دانش­آموزان از برقراری ارتباط با جنس مخالف دوستی ساده می­باشد.

سؤال 2- از نظر دانش­آموزان مهم‌ترین علت فرار دانش­آموزان از خانه چیست؟

برای پاسخگویی به این سؤال از آزمون خی دو () استفاده شده است.

جدول شماره 7. فراوانی مشاهده‌شده و مورد انتظار دلایل فرار از خانه

میزان خی 2 محاسبه‌شده با درجه آزادی 6 برابر با 5/54 می­باشد که از نظر آماری در سطح 01/0 معنادار می­باشد. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که مهمترین علت فرار از خانه دانش­آموزان سخت­گیری و عدم درک والدین پس از آن رابطه با جنس مخالف می­باشد.

سؤال 3- از نظر دانش­آموزان مهمترین عواملی که باعث می­شود مصرف مواد برای اولین بار در بین دانش­آموزان شیوع پیدا کند چیست؟ برای پاسخ به سؤال سه از آزمون خی دو () استفاده شده است.

جدول شماره 8. فراوانی مشاهده‌شده و مورد انتظار هر یک از دلایل مصرف مواد

میزان خی دو محاسبه شد با درجه آزادی 6=df برابر با 78/35=  می­باشد که در سطح 01/0 معنادار است (01/0>p) بنابراین مهمترین عامل مصرف مواد کنجکاوی و پس از آن احساس بزرگ شدن بوده است.

فرضیه­ی 5- بین پرخاشگری و خشونت و ضرب و جرح و مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی رابطه­ی معناداری وجود دارد؟ برای پاسخ از همبستگی پیرسون استفاده شده است این همبستگی برابر با (032/0=r) می­باشد که از لحاظ آماری در سطح 01/0 معنادار است. (01/0>p) بنابراین، فرضیه صفر رد و فرضیه تحقیقی ما تأیید می­شود.

جدول شماره 9. رابطه پرخاشگری و مصرف مواد

بحث و نتیجه‌گیری

هدف اصلی در پژوهش حاضر بررسی مقایسه­ی از نظر آسیب­های رفتاری- اجتماعی دانش­آموزان و جنسیت و مناطق مدارس تهران بوده است که مورد توجه قرار می­گیرد.

نتایج به دست آمده در پژوهش آسیب‌شناسی رفتاری- اجتماعی دانش­آموزان متوسطه تهران، تفاوت معنادار بین دانش­آموزان دختر و پسر از نظر آسیب­های رفتاری- اجتماعی وجود دارد و آسیب­های رفتاری اجتماعی در پسران بیشتر از دختران است. از نظر وضعیت تحصیلی بین گروه­های قوی، متوسط و ضعیف تفاوت معنادار است. بین آسیب فرار از منزل و مدرسه با رابطه با جنس مخالف رابطه وجود دارد. همچنین بین مصرف مواد (اعتیاد و شرب خمر و ...) و جنس مخالف رابطه وجود دارد. همین طور بین پرخاشگری و مصرف مواد و خودکشی و فرار نیز رابطه وجود داشت. پژوهش­های حاضر با تحقیقات ماسن، 1999، واحدی و همکاران، 1380، همخوانی دارد. مهمترین هدف دانش­آموزان از رابطه با جنس مخالف ابتدا دوستی ساده و پس از آن کنجکاوی و بعد از آن تفریح و دریافت محبت بوده است. علت فرار از خانه سخت­گیری والدین و رابطه به جنس مخالف ذکر شده است، همچنین از نظر دانش­آموزان مهمترین عوامل مصرف مواد برای اولین بار کنجکاوی و پس از آن احساس بزرگ شدن بیان شده است. پژوهش حاضر با تحقیقات منظمی تبار، 1381 و ساراسون، 2000 و بوئر 2003 هماهنگ و همسو است.

پیشنهاد می­شود این پژوهش در زمینه­های مختلف آسیب‌شناسی انجام گیرد و سطوح مختلف در سنوات مختلف و در سطح ملی پژوهش عملی گردد. مراتب جهت برنامه‌ریزی آینده به مسئولان نظام جمهوری اسلامی و تعلیم و تربیت منعکس شود. در هر سال تحصیلی این پژوهش مرتب انجام شود. مقایسه­ای بین دانش­آموزان ایرانی با دانش­آموزان سایر کشورهای دنیا انجام شود. راه‌کارهای عملی برای پیشگیری و حل مشکلات از پژوهشگران مربوط مد نظر قرار گیرد. آموزش­های مستقیم و غیرمستقیم به دانش­آموزان و اولیاء مدرسه و منزل عملی گردد. آموزش­های غیرمستقیم و مستقیم می­داند بخشی از آسیب­ها را تقلیل دهد. رسانه­های صوتی و تصویری می­توانند با ایجاد برنامه­های متناسب به حل مشکل کمک کنند. مراکز و مراجع درون سازمانی و برون‌سازمانی با ایجاد بسترهای مناسب برای اوقات فراغت می­توانند با آموزش مستقیم و غیرمستقیم مهارت­های فردی، اجتماعی و زندگی به دانش­آموزان و خانواده­های آنان کمک کنند. شناساندن مشکلات و هشدار از عواقب خطرناک آسیب­ها، هشدارهای امنیتی توسط مسئولان ناجا برای دانش­آموزان، معلمان و خانواده­ها جهت تقلیل آسیب­ها مؤثر است. هرچند پژوهش حاضر با محدودیت در اجرای آن در مدارس رو به رو بوده ولی برای شناخت آسیب­ها راهی جز سنجش وضعیت دانش­آموز نداریم. در یک جمع­بندی می­توان گفت شناخت آسیب­ها ما را در حمایت و کمک به دانش­آموز برای رشد و بالندگی و سلامت و بهداشت روان یاری‌رسان خواهد بود.