انجمن پژوهش‌های آموزشی ایران پژوهش در نظام‌های آموزشی 2383-1324 19 71 2025 12 22 Paratext and Its Impact on Reading Literacy in the Fourth‑Grade Persian Textbook فرامتن و تأثیر آن بر سواد خواندن در کتاب فارسی پایه چهارم 31 44 239769 10.22034/jiera.2026.564234.3417 FA محمدرضا پاشایی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0000-0002-6604-2428 Journal Article 2025 12 04 This study examined the quality of paratextual elements and their relationship with the cognitive level of reading‑comprehension questions in the fourth‑grade Persian textbook. <br><br>A descriptive‑analytical content analysis based on the operational PMF‑7 framework assessed seven paratextual dimensions: organization, reading guidance, image – text alignment, punctuation and tone, interactivity/questioning, multimedia, and cognitive load/layout. The sample comprised eight representative lessons from different chapters, each independently coded by two raters using a 28‑item checklist. Quantitative analyses included descriptive statistics, Spearman’s rank correlation to examine the association between overall paratext scores and mean cognitive intensity of questions, Cohen’s kappa for interrater reliability, and Cronbach’s alpha for subscale internal consistency<br>Results: Results showed an average total paratext score of 37.25 out of 56 (≈66.5%); interrater reliability was acceptable (Cohen’s Kappa ≈ 0.79), and Cronbach’s alpha for subscales ranged from 0.71 to 0.86. Correlational analysis indicated a positive and significant relationship between overall paratext quality and the cognitive intensity of questions. Dimension‑level findings revealed that organization and image–text alignment most strongly supported higher‑order, analytical questions, whereas reading guidance and multimedia alignment require strengthening.<br>Conclusions:The study concludes that targeted revisions—such as structured before‑during‑after reading templates, clear instructions for audio clips, and technical editing—could effectively raise the cognitive level of questions and improve reading learning; these redesigns should be tested in a classroom pilot intervention. این پژوهش با هدف بررسی کیفیت عناصر فرامتنی و بررسی رابطه آن‌ها با سطح شناختی پرسش‌های درک مطلب در کتاب «فارسی پایه چهارم» انجام شد.<br>روش پژوهش تحلیل محتوایی توصیفی - تحلیلی مبتنی بر چارچوب عملیاتی PMF‑7 بود که هفت بُعد فرامتنی شامل سازمان‌دهی، راهبری خواندن، پیوند تصویر – متن، نشانه‌گذاری و لحن، تعاملی/ پرسشی، چندرسانه‌ای و بار شناختی و صفحه‌آرایی را سنجید. نمونه شامل هشت درس نماینده از فصول مختلف کتاب بود که هر درس توسط دو کدگذار مستقل با استفاده از چک‌لیست ۲۸ آیتمی کدگذاری شد. تحلیل‌های کمی شامل آمار توصیفی، ضریب همبستگی اسپیرمن برای بررسی رابطه نمره کلی فرامتن و میانگین شدت شناختی پرسش‌ها، ضریب کاپا برای سنجش پایایی بین‌داوری و آلفای کرونباخ برای ارزیابی سازگاری درونی زیرمقیاس‌ها به‌کار گرفته شد.<br>یافته‌ها نشان داد میانگین نمره کلی فرامتن‌ها برابر با 37.25 از 56 (حدود 66.5 درصد) است؛ پایایی بین‌داوری مطلوب بود (Cohen’s Kappa ≈ 0.79) و آلفای کرونباخ زیرمقیاس‌ها در بازه 0.71 تا 0.86 قرار داشت. تحلیل رابطه‌ای نشان داد کیفیت کلی فرامتن با میانگین شدت شناختی پرسش‌ها همبستگی مثبت و معناداری دارد. تحلیل ابعادی مشخص کرد که سازمان‌دهی و پیوند تصویر - متن بیشترین نقش را در ارتقای پرسش‌های تحلیلی دارند، درحالی‌که راهبری خواندن و هم‌ترازی چندرسانه‌ای نیازمند تقویت‌اند.<br>نتیجه‏گیری: نتایج حاکی از آن است که اصلاحات هدفمند در قالب‌های راهبری خواندن، دستورالعمل‌های استفاده از رمزینه‌های صوتی و ویراستاری فنی می‌تواند به‌طور مؤثری سطح شناختی پرسش‌ها و کیفیت یادگیری خواندن را ارتقا دهد؛ پیشنهاد می‌شود این بازطراحی‌ها در قالب پایلوت مداخله‌ای در کلاس‌های واقعی آزمون شوند. https://www.jiera.ir/article_239769_9d2da6c887dc4727d6a4f159b34c007e.pdf