پژوهش در نظام‌های آموزشی

چکیده هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه، واکاوی کاربردها و تدوین راهنمای عملی رویکرد استدلال ابداعی در پژوهش‏های علوم رفتاری انجام شد. این رویکرد با ارائه چهارچوبی نوآورانه، امکان درک ژرف‏تر و تبیین معنادار مسائل پیچیده و چندبُعدی علوم رفتاری را فراهم می‏سازد. روش: این پژوهش در قالب یک مرور نظام‏مند اسنادی و با رعایت چهارچوب پریزما (نسخه ۲۰۲۰) انجام شد. جستجوی نظام‏مند منابع در پایگاه‏های اطلاعاتی ScienceDirect, Scopus, Google Scholar با استفاده از یک مجموعه کلیدواژۀ جامع انجام پذیرفت و به شناسایی اولیه ۱۵۲۶ مدرک منجر شد. فرایند غربالگری چهارمرحله‏ای با بازبینی مستقل توسط دو پژوهشگر انجام شد که در نهایت ۶۲ مقاله واجد شرایط انتخاب و بررسی شدند. یافته ‏ها: تحلیل داده‏ها به شناسایی و طبقه‏بندی کاربردهای استدلال ابداعی در شش بُعد اصلیِ شناختی، روش‏شناختی، عملی، فلسفی، نقادانه و بین‏رشته‏ای‏نوظهور منجر شد. این رویکرد در پژوهش‏های کیفی، کمّی و آمیخته از کارایی بالایی برخوردار است. نقاط قوت کلیدی آن شامل ظرفیت نظریه‏پردازی خلاقانه، تحلیل عمیق پدیده‏ها و انعطاف‏پذیری روش‏شناختی است. با این حال، ذهنیت‏گرایی در تفسیر یافته‏ها از جمله چالش‏های عمده این روش به شمار می‏رود. نتیجه‏ گیری: بر اساس یافته های پژوهش می‏توان گفت که تلفیق استدلال ابداعی با فناوری‏های تحلیلی نوین، گامی اساسی در پیشبرد روش‏شناسی پژوهش‏های علوم رفتاری محسوب می‏شود. این پیوند، نه‏تنها با ارائه چهارچوبی یکپارچه، افق‏های جدیدی برای کاوش مسائل پیچیده رفتاری می‏گشاید، بلکه محدودیت‏های ذاتی رویکردهای صرفاً کمّی یا کیفی در مواجهه با پرسش‏های مبهم و چندبُعدی را نیز به میزان قابل‏توجهی کاهش می‏دهد.