پژوهش در نظام‌های آموزشی

چکیده هدف: این پژوهش با هدف بررسی کیفیت عناصر فرامتنی و رابطۀ آن‌ها با سطح شناختی پرسش‌های درک مطلب در کتاب «فارسی پایۀ چهارم ابتدایی» انجام شد. روش: پژوهش از نوع تحلیل محتوایی توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر چهارچوب عملیاتی PMF‑7 بود که هفت بُعد فرامتنی شامل سازمان‌دهی، راهبری خواندن، پیوند تصویر – متن، نشانه‌گذاری و لحن، تعاملی/پرسشی، چندرسانه‌ای و بار شناختی و صفحه‌آرایی را می‌سنجد. نمونه شامل هشت درس نماینده از فصول مختلف کتاب بود که هر درس توسط دو کُدگذار مستقل با استفاده از چک‌لیست ۲۸ مادّه‏ای کُدگذاری شد. تحلیل‌های کمّی شامل آمار توصیفی، ضریب همبستگی اسپیرمن برای رابطۀ کیفیت فرامتن و میانگین شدت شناختی پرسش‌ها، ضریب کاپا برای پایایی بین‌داوری و آلفای کرونباخ برای سازگاری درونی زیرمقیاس‌ها بود. یافته ‏ها: یانگین نمرۀ کلی فرامتن‌ها ۳۷/۲۵ از ۵۶ (حدود ۶۶٪) بود؛ پایایی بین‌داوری مطلوب و آلفای کرونباخ زیرمقیاس‌ها بین 71/0 تا 86/0 قرار داشت. همبستگی کیفیت کلی فرامتن با میانگین شدت شناختی پرسش‌ها مثبت و معنادار بود (Spearman’s ρ = 0.62, p < 0.05). تحلیل ابعادی نشان داد که سازمان‌دهی و پیوند تصویر– متن بیشترین نقش را در ارتقای پرسش‌های تحلیلی دارند، در حالی که راهبری خواندن و هم‌ترازی چندرسانه‌ای نیازمند تقویت هستند. نتیجه ‏گیری: اصلاحات هدفمند در قالب‌های راهبری خواندن، دستورالعمل‌های استفاده از رمزینه‌های صوتی و ویراستاری فنی می‌تواند به‌طور مؤثر سطح شناختی پرسش‌ها و کیفیت یادگیری خواندن را ارتقا دهد. پیشنهاد می‌شود این بازطراحی‌ها در قالب مداخله‌ در کلاس‌های واقعی آزمون شوند.