پژوهش در نظام‌های آموزشی

چکیده هدف: این پژوهش با هدف تعیین اندازه اثر کلی یادگیری مبتنی بر پروژه بر تفکر انتقادی و تبیین میزان اثربخشی این رویکرد در سطوح مختلف تحصیلی، از طریق یک فراتحلیل نظام‏مند، انجام شد. روش: پژوهش حاضر یک فراتحلیل کمّی بود که بر اساس دستورالعمل PRISMA انجام گرفت. در مجموع، ۱۷ مطالعه تجربی و شبه‏آزمایشی منتشرشده بین سال‏های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، انتخاب شدند. اندازه اثر ترکیبی با شاخص هجزجی و با استفاده از مدل اثرات تصادفی محاسبه شد. ناهمگونی مطالعات با شاخص I² و آزمون Q بررسی و تحلیل‏های زیرگروهی بر اساس سطح تحصیلی انجام شد. همچنین، سوءگیری انتشار با آزمون‏های ایگر، بگ و روش‏تریم اند فیل ارزیابی گردید. یافته ‏ها: نتایج نشان داد یادگیری مبتنی بر پروژه تأثیر مثبت و معناداری بر تفکر انتقادی دارد (923/0g= فاصله اطمینان ۹۵٪: 83/0 تا 01/1) که بیانگر اثری متوسط تا بزرگ است. ناهمگونی کلی مطالعات پایین و غیرمعنادار بود (0I² = ٪)، هرچند در برخی زیرگروه‏ها، به‏ویژه در مطالعات دانشگاهی، ناهمگونی قابل توجه مشاهده شد. تحلیل زیرگروهی تفاوت‏هایی در اندازه اثر بین سطوح تحصیلی نشان داد، اما این تفاوت‏ها از نظر آماری معنادار نبودند. نتایج آزمون‏های سوءگیری انتشار شواهد قاطعی از وجود سوءگیری نشان نداد و تحلیل‏تریم اند فیل اندازه اثر کلی را تغییر نداد. نتیجه ‏گیری: بر اساس شواهد موجود، یادگیری مبتنی بر پروژه می‏تواند به‏عنوان رویکردی اثربخش برای ارتقای تفکر انتقادی در نظام‏های آموزشی مورد حمایت قرار گیرد. با این حال، با توجه به محدود بودن تعداد مطالعات و تفاوت‏های مفهومی و زمینه‏ای، تعمیم نتایج نیازمند احتیاط بوده و انجام پژوهش‏های تجربی بیشتر در بافت‏های آموزشی متنوع توصیه می‏شود.